Cartref digidol diwylliant Cymru.

Cartref digidol diwylliant Cymru.

Menu

Theme: Llenyddiaeth

About the Author: Sophie Buchaillard

Ganed Sophie Buchaillard ym Mharis, ac mae hi wedi teithio Ewrop, Asia, yr Unol Daleithiau a’r Affrig, cyn setlo yn Ne Cymru ddau ddegawd yn ôl.

Mae hi’n sgwennu ffuglen gyfoes sydd wedi ei ysbrydoli gan ei theithio a’i symudiadau. Cyfrannodd at An Open Door: New Travel Writing for A Precarious Century (Parthian, 2022), casgliad o ysgrifennu teithio a olygwyd gan Steven Lovatt. Mae ei straeon byrion a’i thraethodau wedi ymddangos mewn cylchgronau llenyddol amrywiol a phapurau Newydd. Dyma ei nofel gyntaf.

Am yr Awdur: Rebecca F. John

Ganed Rebecca F. John yn Llanelli. Cyrhaeddodd ei nofel gyntaf, The Haunting of Henry Twist (Serpent’s Tail, 2017) restr fer Gwobr Nofel Gyntaf Costa. Cyrhaeddodd ei stori ‘The Glove Maker’s Numbers’ restr fer Gwobr Stori Fer EFG 2015 y Sunday Times. Enillodd Wobr Lleisiau Newydd PEN Rhyngwladol 2015 a bu’n gyfranogwr Prydeinig ym mhrosiect Scritture Giovani 2016. Yn 2017, roedd hi ar restr ‘The Hay 30’ Gŵyl y Gelli. Mae ei straeon wedi cael eu darlledu ar BBC Radio 4 a’u cyhoeddi yn Clown Shoes (Parthian, 2015). Cyhoeddwyd ei nofel ffantasi i blant The Shadow Order gan Firefly Press yn 2022. Mae hi’n byw yn Abertawe.

Pumed Gainc y Mabinogi – Peredur Glyn (Y Lolfa)

Yn y Llyfr Glas y cei di’r gwirionedd am Rhiannon, am Llŷr, am Efnisien – os wyt ti’n meiddio ei agor… Mae hen rymoedd sydd tu hwnt i ddealltwriaeth yn ymestyn eu crafangau atat o’r cysgodion. Fydd dy Gymru fach di fyth yr un fath eto. Dwyt ti erioed wedi darllen dim byd fel hwn […]

A Marginal Sea – Zoë Skoulding (Carcanet Press)

Mae A Marginal Sea wedi ei ysgrifennu o olygfa Ynys Môn, sydd ar gyrion Cymru ac mewn môr ymylol o Gefnfor yr Iwerydd – dychmygir yr ynys yma fel safle o gysylltiad archeolegol â lleoedd a hanesion eraill, lle mae gofodau breuddwyd a thechnoleg ddigidol wedi’u cydblethu â’r bob dydd. Mae A Marginal Sea yn […]

This Is Not Who We Are – Sophie Buchaillard (Seren Books)

1994, ac mae Iris a Victoria yn ben-ffrindiau. Mae Iris yn ysgrifennu am ei bywyd gyda’i theulu ym Mharis. Mae Victoria mewn gwersyll ffoaduriaid yn Goma ar ôl ffoi rhag yr hil-laddiad yn Rwanda. Un diwrnod daw llythyrau Victoria i ben, a dywedir wrth Iris ei bod wedi cael ei symud. Ugain mlynedd yn ddiweddarach […]

Fannie – Rebecca F. John (Honno Ltd)

Ail-ddychmygiad ffeministaidd o stori Fantine yn Les Miserables. Montreuil-sur-Mer, 1815. Mae bywyd yn galed i Fannie yn gweithio yn y ffatri, gydag atgofion melys yn unig am ei ‘boneddig’ a’i merch i’w chynnal. Ond pan ddatgelir ei bod yn fam ddi-briod a’i diswyddo, mae’n cael ei gorfodi i fentro mwy a mwy i ennill arian […]

Drift – Caryl Lewis (Doubleday)

Mae Nefyn wedi bod yn enigma erioed, hyd yn oed i’w brawd Joseph y mae’n byw gydag ef mewn bwthyn bach uwchben cildraeth blodeuog. Gwneuthurwr mapiau o Syria yw Hamza, sydd wedi’i garcharu mewn canolfan filwrol ychydig filltiroedd i fyny’r arfordir. Bydd storm ffyrnig yn dod â’r ddau enaid coll hyn at ei gilydd – […]

Am yr Awdur: Menna Elfyn

Mae Menna Elfyn yn fardd, yn awdur ac yn ddramodydd Cymraeg sydd wedi cyhoeddi 14 o gyfrolau o farddoniaeth eisoes yn Gymraeg ac yn ddwyieithog. Ei chyfrol ddiweddaraf yw Bondo (2017) o wasg Bloodaxe ac enillodd ei chyfrol dwyieithog flaenorol Murmur (Bloodaxe, 2012) glod gyda chymeradwyaeth y Gymdeithas Lyfrau Barddoniaeth, a’r gyfrol gyntaf erioed i gael ei dewis yn Gymraeg/Saesneg. Cyfieithiwyd ei gwaith i 20 o ieithoedd gan gynnwys Tsienieg, Sbaeneg, Eidaleg, Lithiwaneg a Chatalaneg. Teithiodd i bedwar ban byd gyda’i barddoniaeth: i wyliau Rhyngwladol Barddoniaeth a chynnal preswylfeydd. Enillodd nifer o wobrau megis Llyfr y Flwyddyn 1990, a gwobr nodedig Ryngwladol Anima Instraza yn Sardinia am ei chyfraniad i farddoniaeth Ewrop. Fe’i gwnaed yn Fardd Plant Cymru yn 2002. Mae hi wedi cyhoeddi gyda Barddas o’r blaen yn 2018 pan gyhoeddwyd ei llên gofiant, Cennad.

Am yr Awdur: Osian Wyn Owen

Mae Osian Wyn Owen yn fardd cydnabyddedig sy’n prysur wneud enw iddo ef ei hun. Yn 2018, ef oedd Prifardd Eisteddfod yr Urdd Brycheiniog a Maesyfed, ac mae hefyd wedi cipio’r dwbl – y Gadair a’r Goron – yn Eisteddfod Ryng-golegol Llanbedr Pont Steffan yn 2018. Enillodd hefyd brif wobr farddoniaeth Eisteddfod-T yn 2020. Mae’n […]

Anwyddoldeb – Elinor Wyn Reynolds (Cyhoeddiadau Barddas)

Cyfrol gyntaf o farddoniaeth Elinor Wyn Reynolds yw Anwyddoldeb (gair gwneud gan y bardd!). Yn y gyfrol hon, amlygir yn bennaf ei dawn i ddarlunio emosiwn mewn geiriau yn ei hysgrifennu creadigol, a hwnnw’n ysgrifennu cynnil ac awgrymog. Ond yn ogystal ag ysgrifennu dwys, mae ganddi’r ddawn unigryw hefyd i gyflwyno cerddi byrlymus, llawn egni […]

Meet the Tir na n-Og shortlisted Authors and Editors

Shortlisted for the 2023 Tir na n-Og Award for the best English-language book with an authentic Welsh dimension is, The Blackthorn Branch, Elen Caldecott, The Blue Book of Nebo, Manon Steffan Ros, The Drowned Woods, Emily Lloyd-Jones (Hodder) and The Mab, edited by Matt Brown and Eloise Williams (Unbound). The Mab includes stories by:

  • Sophie Anderson

  • P. G. Bell

  • Matt Brown

  • Zillah Bethell

  • Darren Chetty

  • Nicola Davies

  • Claire Fayers

  • Hanan Issa

  • Rhian Ivory

  • Alex Wharton

  • Eloise Williams

Meet the shortlisted authors and editors.

Pennod 11 – Y Traddodiad Arthuraidd: Rhodd fwyaf Cymru i’r Byd?

O ystyried holl gynnyrch diwylliannol yr iaith Gymraeg trwy’r canrifoedd, beth, tybed, a gafodd y dylanwad mwyaf ar ddiwylliannau ieithoedd eraill a gwledydd eraill? Awgrymwn yn y bennod hon mai straeon am y brenin arwrol Arthur yw’r ateb.

Erbyn diwedd yr Oesau Canol, byddai’r chwedloniaeth hon wedi teithio ar draws Ewrop ac esgor ar lenyddiaeth Arthuraidd mewn llawer o wahanol ieithoedd, ac mae’r daith ryfeddol hon yn parhau heddiw, gan gofio’r holl ffilmiau Holywoodaidd, nofelau ffantasi a gemau cyfrifiadorol sy’n dangos ddylanwad y traddodiad cyfoethog hwn. Ond dechreuodd y cyfan yma yng Nghymru – neu, hwyrach, dechreuodd yn yr iaith Gymraeg (gan gofio nad ffiniau presennol Cymru oedd ffiniau’r iaith Gymraeg yn yr Oesau Canol cynnar).

A oedd Arthur yn gymeriad hanesyddol ar y dechrau? Beth yw’r enghreifftiau cynharaf o lenyddiaeth Arthuraidd Gymraeg sydd wedi goroesi? Trafodwn y cwestiynau hyn, ac wrth fynd i’r afael â gwreiddiau’r traddodiad Arthuraidd edrychwn ar rai o’n hoff drioedd, gan gynnwys ‘Tri Gwrfeichiad Ynys Prydain’, a gyfieithir gan Rachel Bromwich fel ‘The Three Powerful Swineherds of the Island of Britain’!

Tu Draw + Ffilm Ddogfen

Diolch i’r plant ysbrydoledig a’u rhieni/gwarchodwyr am fod yn rhan o’r prosiect a chronfa Loteri Cyngor Celfyddydau Cymru am roi llais i ddyslecsia.

Ymunwch â grwp dyslecsia i rannu gwybodaeth a thrafod beth sydd yn digwydd yng Nghymru gyda dyslecsia. 

Pennod 10 – Llais Heledd

Yn y bennod hon trafodwn ‘Ganu Heledd’, y farddoniaeth ganoloesol sy’n gysylltiedig â stori tywysoges o hen deyrnas Powys a dystiodd i farwolaeth ei theulu a chwalfa’i chymdeithas. Ond yn hytrach nag adrodd y stori, mae’r cerddi telynegol hyn yn canolbwyntio ar ymateb emosiynol Heledd. Dyma lenyddiaeth sy’n trafod colled, galar a hiraeth mewn modd ingol o gofiadwy.

Dyma hefyd lais benywaidd prin sy’n wrthbwynt i natur wrywaidd lethol y traddodiad barddol canoloesol. Nodwn wrth fynd heibio fod y farddoniaeth bwerus hon wedi dylanwadu’n drwm ar lenyddiaeth a cherddoriaeth Gymraeg yr 20fed ganrif hefyd. Ac mae trafodaeth am arwyddocâd treiglad sy’n pwysleisio – ormod, ym marn Richard Wyn Jones, efallai! – fod y math yma o fanylyn gramadegol yn gallu bod yn allweddol bwysig i ystyr a naws testun llenyddol.

Dod i adnabod awduron Gwobrau Tir na n-Og 2023: Rhestr gynradd

Ar restr fer gynradd Gwobrau Tir na n-Og eleni mae, Dwi Eisiau Bod yn Ddeinosor gan Luned Aaron, darluniau gan Huw Aaron, Enwogion o Fri: Nye – Bywyd Angerddol Aneurin Bevan gan Manon Steffan Ros, darluniau gan Valériane Leblond a Dros y Môr a’r Mynyddoedd – Straeon Merched Dewr y Celtiaid – gan awduron amrywiol, lluniau gan Elin Manon.

Dyma gyfle i ddod i adnabod yr awduron.

Llais Dyslecsia

Dyslecsia yng Nghymru i godi ymwybyddiaeth Ymunwch â grwp dyslecsia i rannu gwybodaeth a thrafod beth sydd yn digwydd yng Nghymru gyda dyslecsia. Llais Dyslecsia Yn Chwefror 2023 daeth criw o blant ysbrydoledig gyda dyslecsia at eu gilydd i gymryd rhan mewn cyfres o weithdai creadigol gyda’r cynhyrchydd Shari Llewelyn, Casi Wyn Bardd plant Llenyddiaeth Cymru, Canolfan Dyslecsia […]

Pennod 9 – Wyt ti’n cofio Macsen?

Yn y bennod hon trafodwn y chwedl sy’n sylfaen i bennill cyntaf cân boblogaidd Dafydd Iwan, ‘Yma o Hyd’ – Breuddwyd Macsen Wledig. Yn debyg i’r gân fodern honno, mae’r stori ganoloesol hon yn cynnig golwg ar hen hanes mewn modd sy’n hynod ystyrlon yn nhermau hunaniaeth Gymreig. Ar un wedd, stori serch sydd yma, a’r briodas rhwng ymherodr Rhufain, Macsen, a thywysoges Gymreig, Elen, yn ieuo’r grymoedd gwleidyddol y maen nhw’n eu cynrychioli.

Yn hytrach na’u gweld fel gormes estron, mae’r chwedl hon yn ymfalchïo yn y cysylltiad â’r Rhufeiniaid, gan ddarlunio’r briodas fel cyfrwng i ddiwyllio’r deyrnas Gymreig/Brydeinig. Ceir hefyd eglurhad syfrdanol o dreisgar am y cysylltiad ieithyddol rhwng yr iaith Gymraeg a’r Llydaweg.

Sêr y Nos yn Gwenu gan Casia Wiliam

Sêr y Nos yn Gwenu gan Casia Wiliam yw Llyfr y Mis i Blant a Phobl Ifanc, mis Ebrill.

Dyma stori ddiflewyn-ar-dafod am gariad, am golli ffordd, am gymuned ac am ail gyfle, addas i ddarllenwyr 16 oed a hyn.

Darllenwch y bennod gyntaf yma.

Pennod 8 – Dau Frawd a Thair Gormes

Cyfranc Lludd a Llefelys sydd dan sylw yn y bennod hon. Er ei bod hi’n chwedl fer iawn, mae’n stori fawr, ac mae’n bosib ei gweld hi fel pont rhwng chwedloniaeth Gymreig a hanesyddiaeth Gymreig. Wrth fwrw golwg ffantasïol ar hanes, mae’n mynd i’r afael â’r thema honno sy’n ganolog i hunaniaeth Gymreig, sef y ffaith bod y Cymry’n ddisgynyddion i drigolion gwreiddiol yr ynys cyn i genhedloedd estron ymosod arni. Mae Lludd yn frenin ar Brydain ac mae’i frawd Llefelys yn priodi merch brenin Ffrainc. Ond pan ddaw tair gormes estron i fygwth teyrnasiad Lludd, mae’n rhaid iddo fanteisio ar ddoethineb ei frawd. Cewch glywed hanes y Ddraig Goch sydd ar faner Cymru a chlywed Richard Wyn Jones yn mynd i hwyl wrth ddychmygu’r Cymro Ffrengig Llefelys. Ac, wrth gwrs, cewch ddysgu beth yw ystyr ‘cyfranc’.

Salem gan Haf Llewelyn

Salem gan Haf Llewelyn gan Haf Llywelyn yw Llyfr y Mis, mis Ebrill.

Nofel yn pendilio rhwng Ardudwy 1908, pan oedd yr arlunydd Vosper yn peintio ei ddarlun enwog, ac Ardudwy 2016 yw Salem. Nofel am ganlyniadau rhagfarn a chonfensiwn negyddol, a thaith y cymeriadau ynddi i godi uwchlaw`r confensiynau rheiny.

Pennod 7 – Trafferthion Teuluol Math

Trafodwn yn y bennod hon yr olaf o Bedair Cainc y Mabinogi, sef chwedl ‘Math fab Mathonwy’.

Edrychwn ar realiti hyll Cymru’r Oesau Canol a nodi bod aelodau o’i deulu’i hun yn gymaint o fygythiad i dywysog Cymreig na gelynion posibl y tu hwnt i ffiniau’i deyrnas. Er gwaethaf holl hud a lledrith y stori hon, awgrymwn y gellir ei dadansoddi yng nghyd-destun y realiti hyll hwnnw; mae Math fab Mathonwy yn arglwydd ar Wynedd, ac mae aelodau o’i lys ei hun, ei neiant Gwydion a Giflaethwy, yn creu trafferth sylweddol iddo.

Dyma stori dywyll sy’n archwilio tueddiadau gwaethaf y ddynoliaeth, gan gynnwys trais ar sail rhywedd. Yn y gainc hon hefyd y mae Lleu Llaw Gyffes a Blodeuwedd yn ymddangos, cymeriadau sydd wedi ysbrydoli cenedlaethau lawer, er bod ailysgrifennu’r chwedl dreisgar hon a’i throi’n stori i blant yn beth hynod heriol!

Cynrychioli Cymru / Representing Wales 2023

Mae Llenyddiaeth Cymru yn falch iawn o gyhoeddi lansiad trydedd rownd ein rhaglen ddatblygu ar gyfer awduron sydd heb gynrychiolaeth deg yn y sector llenyddol, y tro hwn gyda ffocws arbennig ar ysgrifennu i blant a phobl ifanc.

Mae’r rhaglen 12 mis, a ariennir gan y Loteri Genedlaethol drwy Gyngor Celfyddydau Cymru, yn darparu cyfleoedd datblygiad proffesiynol i 14 o awduron o gefndiroedd a dangynrychiolir ar hyn o bryd yn niwylliant llenyddol Cymru ac sy’n ysgrifennu ar gyfer plant a phobl ifanc. Dewiswyd yr 14 gan Banel asesu annibynnol, yn dilyn galwad agored yn ystod hydref 2022. Mae’r rhaglen wedi’i dylunio mewn ymgynghoriad â chymunedau ac awduron o rwydweithiau helaeth Llenyddiaeth Cymru ac mae’n cymryd i ystyriaeth llwyddiannau a phwyntiau dysgu’r o’r ddwy rownd flaenorol.

Yn ystod y flwyddyn, bydd y garfan yn clywed gan awduron arobryn fel Patrice Lawrence, Caryl Lewis, Lee Newbery, Alex Wharton a Sue Cheung. Mae arbenigwyr ar lenyddiaeth plant a phobl ifanc hefyd wedi’u gwahodd i siarad â’r awduron, megis yr Athro Charlotte Williams, Dr. Siwan Rosser, Dr. Ann Alston, Darren Chetty a chynrychiolwyr o Book Trust Cymru, yn ogystal â chyhoeddwyr o Gymru a’r wasg gynhwysol sydd wedi ennill sawl gwobr, Knights Of. Byddant hefyd yn derbyn hyfforddiant ar sut i fynd ati i greu brand awdur, creu gyrfa fel artist llawrydd, a chynnal gweithdai creadigol cymunedol.

Mwy o wybodaeth am y cynllun yma a dysgwch fwy am y garfan isod

JACK T CHARLES : Epic Soul

Jack Tyson-Charles : Ffync a soul EPIC MOI!

Mae JACK yn dynamic musical force!!!

Mab i ‘Mr Funk ‘n Soul’ himself Craig Charles a smashodd Cellb yn 2011

+ Nowhere Ensemble & DOSS

Tocyn £7 oedolyn / £5 ir ifanc 12-16 oed Gyda oedolyn!

Tocynnau ar gael yma

Pennod 6 – Manawydan a Seiliau Cymdeithas

Trafodwn Drydedd Gainc y Mabinogi yn y bennod hon, chwedl ‘Manawydan fab Llŷr’, stori sy’n wrthbwynt i’r ceinciau eraill ac sydd â gwrthgyferbyniadau trawiadol mewnol. Yn hytrach na brwydrau mawr epig a champau arwrol, yr hyn a gawn yn y stori hon yw myfyrdodau ynghylch seiliau cymdeithas a hanfod gwareiddiad.

Mae’r testun hwn yn hollbwysig hefyd er mwyn deall mai cyfanwaith yw Pedair Cainc y Mabinogi. Yn dilyn y rhyfel apocalyptaidd a ddaw ar ddiwedd yr Ail Gainc, rydym ni’n dilyn dau o’r goroeswyr, Pryderi a Manawydan. Pan ddaw’r hud ar Ddyfed, rhaid i’r ddau gyfaill a’u gwragedd, Cigfa a Rhiannon, ddysgu byw o’r newydd, yn gyntaf trwy hela, ac wedyn trwy arddel crefftau, ac yn y diwedd trwy amaethu. Yn groes i Pryderi sydd wastad am dynnu’i gleddyf a datrys problemau yn yr hen ffordd dreisgar, mae Manawydan yn ennill yn y diwedd trwy ymbwyllo, osgoi tywallt gwaed a dilyn y gyfraith. Nid cryfder allanol sy’n gwneud Manawydan yn arwr, ond ei ddoethineb a’i gryfder mewnol.

Cyflwynwyd gan: Yr Athro Jerry Hunter a’r Athro Richard Wyn Jones
Cynhyrchwyd gan: Richard Martin
Cerddoriaeth: Might Have Done gan The Molenes

Pennod 5 – Chwedl Branwen

Awgrymwn yn y bennod hon ei bod hi’n bosib darllen yr Ail Gainc fel beirniadaeth gymdeithasol radicalaidd. Ar ddechrau Chwedl Branwen ferch Llŷr daw Matholwch, Brenin Iwerddon, i ‘erchi’ Branwen, gan feddwl y bydd y briodas frenhinol yn sylfaen i gynghrair gwleidyddol a all wneud y ddwy ynys yn ‘gadarnach’. Ond yn hytrach na heddwch a chynnydd, mae uniad Branwen a Matholwch yn esgor ar ryfel apocalyptaidd sy’n lladd y rhan fwyaf o boblogaeth Iwerddon a’r rhan fwyaf o’r fyddin fawr sy’n croesi’r môr i’w hachub. Tybed felly a oedd awdur y testun hwn yn ceisio awgrymu na ddylid defnyddio benywod fel nwyddau i’w ffeirio a bod perygl mewn priodas ddynastig? Agwedd hynod arall ar y gwaith llenyddol rhyfeddol hwn yw’r modd y gwelwn ddau fyd ar yr un pryd, gyda brawd Branwen, Bendigeidfran, ‘yn frenin coronog ar yr ynys hon’ – a ddisgrifir fel ‘Ynys y Cedyrn’ – ac hefyd yn arglwydd Cymreig a’i lys yn Harlech.

Mae’r naill yn mynd â ni’n ôl i oes aur chwedlonol cyn i genhedloedd eraill ddod i gipio’r Ynys oddi ar hynafiaid y Cymry, ac mae’r llall yn gadael i ni ddarllen y stori mewn cyd-destun Cymreig mwy uniongyrchol. Awgrymwn hefyd fod diwedd y gainc hon yn ymdriniaeth lenyddol â PTSD milwyr sydd wedi dioddef mewn rhyfel.

Modron Magazine Interview with Robert Minhinnick

Modron Magazine interview with two times Forward Prize winner & three times Wales Book of the Year winner Robert Minhinnick, speaking to Zoë Brigley, Kristian Evans, and Taz Rahman.

Funded by the Books Council Wales, Modron is a literary magazine in response to the ecological crisis the world faces today. Please visit the website to read the rest of the magazine and find out more about poetry and climate activism.

Sustainable Wales

Gwobrau Tir na n-Og 2023

Mae’n bleser rhannu cyfrolau rhestr fer Tir na n-Og 2023.

Gwobrau Tir na n-Og yw’r gwobrau hynaf o’u bath ar gyfer llenyddiaeth plant a phobl ifanc yng Nghymru.

O lyfrau stori-a-llun, odlau llawn hiwmor i blant bach, i nofel graffeg, straeon byrion a nofelau – mae rhywbeth at ddant pawb eleni.

Pennod 4 – Chwedl Pwyll Pendefig Dyfed

Yn y bennod hon trafodwn gainc gyntaf ‘Pedair Cainc y Mabinogi’, Chwedl Pwyll Pendefig Dyfed.

Er bod Pwyll ‘yn arglwydd ar saith cantref Dyfed’, fel y dywed brawddeg gyntaf y chwedl , nid oes ganddo lawer o ddoethineb. Yn wir, mae’n bosibl ei gweld hi fel stori am sut mae Pwyll yn dysgu bod yn bwyllog. Mae’n ymddwyn mewn modd byrbwyll nifer o weithiau ac mae’n rhaid i gymeriadau eraill – Arawn, brenin Annwfn a Rhiannon, gwraig Pwyll – ei helpu. Mae Rhiannon ymysg cymeriadau mwyaf cofiadwy’r traddodiad llenyddol Cymraeg, yn fenyw ddoeth sy’n siarad yn ffraeth ac yn rhoi’i gŵr amhwyllog yn ei le pan fo angen. O gofio cyd-destun hanesyddol uniongyrchol y gwaith llenyddol hwn, sef Cymru ‘Oes y Tywysogion’, mae’n bosibl darllen y chwedl hon fel ‘drych i dywysogion’, fel testun sy’n cynnig gwersi i ddarpar arweinwyr. 

Cyflwynwyd gan: Yr Athro Jerry Hunter a’r Athro Richard Wyn Jones
Cynhyrchwyd gan: Richard Martin
Cerddoriaeth: Might Have Done gan The Molenes

Christine Pritchard (1942–2023)

Roedd Christine Pritchard yn un o’r don o gymeriadau cryf ac unigryw a osododd sail i broffesiynoldeb ym myd y theatr a’r teledu yn ystod y 1960au a’r 1970au. Chwaraeodd ystod eang o rannau, o arwresau’r theatr glasurol Ewropeaidd i sebon, ac roedd ei thechneg radio yn ddi-fefl. Cyflwynwyd hi i waith radio pan gafodd […]

Stori’r Sianel – gormod o bwdin?

Yr ydym ni bellach yn camu i mewn i’r pumed degawd ym mywyd S4C. I rai ohonom, mae’r atgof am ymgasglu ynghyd yn ein lolfeydd i wylio’r bennod gyntaf honno o Superted yn teimlo fel ddoe; i eraill, mae S4C wedi bodoli ers cyn cof ac felly mae’n un o bileri bywyd. Dim ond can […]

Y Traeth o Dan y Stryd gan Hywel Griffiths

‘O dan gerrig y pafin, y traeth’ oedd un o sloganau mwyaf poblogaidd protestiadau 1968 ym Mharis. Galwad obeithiol am ddychmygu bywyd a chymdeithas well, am ganfod cyffro a rhyddid rhag strwythurau caeth y byd.

Ble, a sut y gall bardd ar drothwy deugain oed ganfod y traeth heddiw, yng nghanol prysurdeb cyfrifoldebau bywyd a stormydd gwleidyddol, a phan fo newid hinsawdd yn bygwth traethau a strydoedd yng Nghymru a thu hwnt?

Yn y gyfrol, Y Traeth o Dan y Stryd, mae Hywel Griffiths yn chwilio yn y dirwedd, yr amgylchedd, yn y cof ac yng nghariad teulu a ffrindiau, ac yn dod o hyd iddo, weithiau.

Dyma flas o’r gyfrol.

Pennod 3 – Y Chwedlau Brodorol

Y Mabinogion sydd dan sylw yn y bennod hon, ond rhaid egluro’n gyntaf nad dyna’r gair gorau i ddisgrifio’r straeon Cymraeg canoloesol hyn! Mae’n debyg mai William Owen Pughe (1759-1835) a fathodd y label, ond oherwydd cyfieithiadau Saesneg yr Arglwyddes Charlotte Guest (1812-1895) y daeth yn arferol i bobl led-led y byd gyfeirio at y chwedlau hyn fel The Mabinogion. Mae felly’n arfer Saesneg ddiweddar sydd wedi dylanwadu ar sut mae Cymry Cymraeg yn trafod y corff pwysig hwn o lenyddiaeth eu iaith!

Mae 11 o’r chwedlau hyn, a dim ond mewn pedair ohonynt y mae’r gair mabinogi yn ymddangos (a dim ond unwaith fel mabinogion, a’r gair hwnnw’n gamgymeriad, mae’n debyg). Mae’n well gennym eu disgrifio fel ‘Y Chwedlau Brodorol’; er bod llawer iawn o ryddiaith Gymraeg ganoloesol sydd wedi goroesi, mae’r rhan fwyaf ohoni wedi’i chyfieithu o ieithoedd eraill. Yr hyn sy’n arbennig am y grŵp hwn o straeon canoloesol yw’r ffaith eu bod wedi’u hysgrifennu’n wreiddiol yn yr iaith Gymraeg. Dyma felly ffrwyth dychmyg storïwyr Cymraeg yr Oesau Canol. Ond a yw’n iawn ein bod ni’n eu gosod ar wahân yn y modd hwn? Cedwir y chwedlau hyn mewn dwy lawysgrif – Llyfr Gwyn Rhyddech (c.1350) a Llyfr Coch Hergest (c.1400), ac mae’r casgliadau pwysig hyn yn cynnwys mathau eraill o lenyddiaeth Gymraeg ganoloesol hefyd.