Cartref digidol diwylliant Cymru.

Cartref digidol diwylliant Cymru.

Menu

Tag: Geiriau

Ciaran Fitzgerald – Castell Nedd, Port Talbot

Bwriad y prosiect hwn yw dod â dau grŵp o bobl ifanc at ei gilydd a fyddai fel arfer â chysylltiad cyfyngedig â’i gilydd er eu bod yn byw yn yr un ardal ddaearyddol. Dwi’n bwriadu gwaithio gyda dwy ysgol, Ysgol Gyfun Bro Dur, ysgol Gymraeg brif ffrwd ym Mhort Talbot, ac Ysgol Maes y Coed, Ysgol Arbennig yng Nghastell-nedd, sydd ag ddisgyblion gyda amrywiaeth o anhawsterau dysgu a chyfathrebu yn ogystal ag anableddau corfforol. Fy mwriad yw gwneud darn o theatr stryd sy’n adlewyrchu’r gymuned y mae’r bobl ifanc hyn yn rhan ohoni, a’i harddangos yn Eisteddfod yr Urdd ym Margam 2025. Mae’r prosiect hwn yn rhoi cyfle i bobl ifanc o wahanol gefndiroedd, ond yr un gymuned, weithio gyda’i gilydd, a datblygu cyd-ddealltwriaeth rhyngddynt.

Doctor Pwy?

Y podlediad meddygol Cymraeg wrth i ni ddarganfod bod yna tri doctor bellach ar y podlediad. 

Llongyfarchiadau i’r doctor newydd, Manon.

Mae darllen llyfrau yn dda i’ch iechyd. Dyma restr ddarllen o’r cyfrolau a drafodwyd yn y bennod:

Cysgod y Mabinogi – Peredur Glyn

Recipes for love and murder – Sally Andrews

Madws – Sioned Wyn Roberts

It Comes To Us All/Fe Ddaw Atom Ni Oll – Irram Irshad

Camu – Iola Ynyr

Y Bocs Erstalwm – Mair Wynn Hughes

Ultra-Processed People – Chris van Tulleken

Jac a’r Angel – Daf James

Gemau – Mared Lewis

Pris Cydwybod T.H.Parry-Williams a Chysgod y Rhyfel Mawr – Bleddyn Owen Huws

Rhiannon Mair – Pontyates, Sir Gaerfyrddin

Prosiect ym mhentref Pontyates, Sir Gaerfyrddin, a fydd yn defnyddio llwybr chwedlonol y Twrch Trwyth drwy’r pentref, ynghyd a llwybr y traciau tren oedd yn cario glo’r cwm i’r porthladd, fel cynsail ar gyfer gweithgarwch creadigol Cymraeg yno. 

Partner – cyngor cymuned Llangyndeyrn a Chapel Nazareth

Elin Mannion – Abertawe/Swansea

Cornel Cymraeg: Cyfle i gymuned weithgar ac ymroddedig GIG Bwrdd Iechyd Bae Abertawe sydd eisoes yn siarad a dysgu’r Gymraeg i gael troedio i mewn i’r celfyddydau a dysgu, defnyddio a byw’r Gymraeg nid trwy eirfa feddygol a chyfarchion “Cymraeg Cwrteisi” yn unig, ond mewn sefyllfaoedd creadigol, ysbrydoledig a chyffrous a thrwy weithdai gydag amryw artist Cymraeg. 

Partneriaid – GIG Bwrdd Iechyd Bae Abertawe, Dysgwyr Cymraeg (staff)

Colin Daimond – Ynys Mon/Anglesey

Mae Cwtch yn brosiect celfyddydol rhyng-genedlaeth cerddorol, dawns a charnifal Cymraeg wedi ei arwain gan y gymuned. Bydd Cwtch yn ymbweru unigolion a chreu cydlyniad cymunedol drwy raglen eang hyblyg gyfranogol i siaradwyr Cymraeg o bob lefel. Bydd pob oedran yn cyd-greu perfformiad Carnifal cyfoes gan ddewis themau chwedlau, delweddau, tirluniau a cherddoraeth werin Cymru. Bydd hefyd gyfleon creadigol i weithio gyda chyfryngau digidol a deunyddiau wedi eu hail-gylchu. 

Partneriaid – Rhwydwaith Gymunedol EHE, Wispy Willow Creations, Plas Llwynnon

Richard Huw Morgan – Trefforest, Pontypridd

Bydd y prosiect yn archwilio gwybodaeth, agwedd a hyder iaith Gymraeg cymuned dymhorol sef teithwyr bws yng nghymunedau glofaol de Cymru drwy gyfres o sgyrsiau un-wrth-un. Bydd yn annog hyder mewn unrhyw allu sydd gennym ac yn cydnabod ein bod oll ar sbectrwm o allu yma bynnag iaith y siaradwn. Bydd y cyfan yn cael ei ddogfennau fel cyfres o recordiadau ar gyfer arddangosda gelfyddydol glywedol yn y dyfodol. 

Partner – Citrus Arts

Rufus Mufasa – Blaenau Gwent

Rhaglen gyfrwng gymysg amlddisgyblaethol yn rhoi cyfle i leisiau ar yr ymylon ail-ddychmygu iaith a’r celfyddydau gan amlygu medrusrwydd ac amrywiaeth ein cenedl â’i gwneud yn agored i bawb. Bydd mynegiant y genedl yn hygyrch i bawb ac yn cryfhau pob fframwaith, pob polisi, i bawb, heddiw a chenhedlaethau’r dyfodol.

Partner – Celf ar Y Blaen

Kirsti Davies – Machynlleth, Powys

Mae Gwreiddio yn brosiect wedi ei arwain gan artistiaid sydd yn anelu i fwyhau lleisiau Cymraeg yn Nyffryn Dyfi a dathlu ei berthynas hir a’i eiriolaeth o natur. Bydd y prosiect yn cychwyn ymholiad creadigol gan gyfoedion i feithrin balchder a pherchenogaeth o fewn naratif natur. Bydd y broses yn creu gwaith artistig newydd, gweithdai cydweithio ac yn cyrraedd penllanw mewn digwyddiad dathlu arbennig. 

Partner – Ennyn, Eco Dyfi

Below the Waves

Below the Waves fydd 3edd ffilm nodwedd TAPE, ond ein ffilm gyntaf i gael ei hanimeiddio! 

Mae TAPE ar hyn o bryd yn y ‘cyfnod cyn-gynhyrchu ac Ymchwil a Datblygu’ ar gyfer Below the Waves. Mae hyn yn golygu ein bod ni’n gwneud llawer o arbrofi. Byddwn yn cynnal arddangosfa deithiol Below the Waves yn gynnar yn 2025. Bydd yr arddangosfa yn teithio i wahanol lefydd yng Ngogledd Cymru. Bydd yn dangos yr holl waith creadigol gwahanol sydd wedi mynd i Below the Waves hyd yn hyn.

Pennod 45 – ‘Cymraeg iawn i’r Cymry i gyd’: Beibl 1588

Yn y bennod hon trafodwn gamp ryfeddol William Morgan, Beibl Cymraeg 1588. Bid a fo am ei harwyddocâd crefyddol amlwg, canolbwyntiwn ar arwyddocâd y garreg filltir hon o safbwynt hanes yr iaith Gymraeg a’i llenyddiaeth. 

Un o’r pethau sy’n gwneud y Gymraeg yn iaith mor anhygoel o gyfoethog yw’r amrywiaeth o gyweiriau sydd ar gael i awduron, a Bebil 1588 yn anad dim a sicrhaodd fod ganddi gywair llenyddol aruchel arhosol. Mae’r undod ieithyddol hwn wedi profi’n hynod bwysig o safbwynt hunaniaeth Gymreig hefyd. Cawn gyfle hefyd i nodi ymateb rhai Cymry cyfoes, gan gynnwys cywydd mawl gan y bardd Rhys Cain sy’n tynnu sylw mewn modd cofiadwy at gamp ieithyddol William Morgan.

Mwy o Straeon o’r Mabinogi gan Siân Lewis

Mwy o Straeon o’r Mabinogi gan Siân Lewis, gyda darluniau gan Valériane Leblond yw Llyfr y Mis i Blant, mis Gorffennaf 2024.

Dyma ddilyniant hyfryd i gyfrol arobryn Pedair Cainc y Mabinogi a enillodd wobr Tir na n-Og yn 2016. Mae’n olrhain tair stori allweddol o fyd chwedloniaeth frodorol Cymru, sef stori anturus Culhwch ac Olwen, helyntion y ddau frawd. Lludd a Llefelys, a hud a lledrith Breuddwyd Macsen.

Cyfle arall i ymgolli yn rhai o straeon hynaf ac enwocaf Cymru a gofnodwyd ar femrwn y tro cyntaf tua’r ddeuddegfed ganrif. Mae byd y Mabinogi’n un sy’n llawn cyffro, heriau, antur, swynion, anghydfod, gwrthdaro, dirgelwch, cymeriadau anhygoel, rhamant a ffantasi, a’r cyfan yr un mor apelgar i ddarllenwyr heddiw ac ydoedd wyth canrif yn ôl.
Dyma flas o’r gyfrol:

Seren Esgynnol/Rising Star: featuring Bethany Handley

Seren Esgynnol/Rising Star is a focus on early career talents from the world of poetry. Bethany Handley is a Monmouthshire-based poet, writer, campaigner and presenter. She was part of the Hay Festival 2024, and she was awarded a place in the Literature Wales’ ‘Representing Wales’ writer development programme in 2023.

Issue Four

Mae’r cynnwys yma yn uniaith Saesneg

Culhwch and Olwen by Catherine Fisher

Culhwch and Olwen by Catherine Fisher, illustrated by Efa Lois is our July Children’s Book of the Month. 

A mythical adventure of love and heroism. Culhwch falls madly in love with Olwen, the daughter of the malevolent giant Yspaddaden Penkawr. But Olwen’s father isn’t happy about the pairing and sets Cuhlwch a test – he must complete several perilous feats and bring him the treasures he desires. 

Catherine Fisher is a New York Times bestselling author. Her novel Incarceron was the Times Book of the Year. She has twice won the Tir na n-Og prize, and has been shortlisted for the Blue Peter, Carnegie, Costa and WHSmith prizes. 

Efa Lois is an exciting young illustrator, new to the world of books but with significant experience elsewhere, having produced work for Visit Wales, the National Library of Wales, Cadw, the Tafwyl festival and Cara magazine. 

‘A beautifully told retelling of Welsh folklore that will entrance and delight.’
Zoe James-Williams, Drawing on Books 


‘Culhwch and Olwen is a spellbinding, lyrical re-telling of an early Arthurian myth that completely captivated me as I followed a courageous hero and his companions on a dangerous, thrilling and seemingly impossible quest.’ Book Craic

Creative Non-Fiction – Sarn Helen, Tom Bullough (Granta Publications)

This is the account of Tom Bullough’s journey along Sarn Helen – Helen’s Causeway – the old Roman Road that runs from the south of Wales to the north. As Bullough walks the route, he explores the political, cultural and mythical history of this small country that has been divided by language and geography. Woven into this journey are conversations with climate scientists and the story of Tom’s engagement with the urgent issue of the climate crisis, showing us its likely impact on Wales, which is – in miniature – a vision of what lies ahead for us all.

Pennod 44 – Yr Hen a’r Newydd, Y Gwir a’r Gau: Rhagymadrodd Richard Davies

‘Dwi wir wedi fy llorio gan hyn’ yw un o’r pethau a ddywed Richard Wyn Jones ar ôl clywed am ragymadrodd syfrdanol yr Esgob Richard Davies i Destament Newydd 1567. Dyma ysgrif lenyddol fywiog sy’n hynod ddiddorol – ac yn hynod arwyddocoal – o safbwynt hunaniaeth Gymreig y cyfnod. Mae hefyd yn ddarn o bropanda Brotestannaidd sy’n troi’r gwirionedd y tu chwith allan gan ddarlunio’r Hen Frytaniaid fel rhyw fath o broto-Brotestaniaid a honni mai dychwelyd eu hen ffydd iddynt yn hytrach na’u cyflwyno i ffydd newydd yr oedd y Diwygiad Protestannaidd. Ond mae hefyd yn cyflwyno cnewyllyn o wirionedd o fath arall wrth drafod yr hen ryfeloedd rhwng Cymru a Lloegr ac mae’n rhyfeddol gweld Richard Davies yn trafod coron Loegr mewn modd negyddol gan ei fod yn gwasanaethu’r goron honno fel esgor yn Eglwys Loegr!

People’s Choice – In Orbit, Glyn Edwards (Seren)

On receiving news of a beloved teacher’s death, a man struggles with the loss of a relationship sustained by deep admiration and unrequited love. Memories of their shared journey are separated into three orbits where the man’s past, present, and future are punctuated by intense grief.

In Orbit uses a variety of innovative forms to explore loss, from traditional stanzas to prose poems to shaped poems in the form of birds, circuits, or hands. The narrative shifts in time, moving from his teen years to the present day when he himself has become a teacher, working alongside the man he mourns.

The book not only grieves the loss of the teacher, but also toxic standards for boys and men. Beyond human connection, sustenance is found in the moon, the stars, the sky, and nature. The discovery of a badger’s track or the treasure of a bird egg reminds us how small trajectories are in the context of the more-than-human: an answer perhaps to the grieving process.

I Think We’re Alone Now, Abigail Parry (Bloodaxe Books)

I Think We’re Alone Now was supposed to be a book about intimacy: what it might look like in solitude, in partnership, and in terms of collective responsibility. Instead, the poems are preoccupied with pop music, etymology, surveillance equipment and cervical examination, church architecture and beetles. Just about anything, in fact, except what intimacy is or looks like. So this is a book that runs on failure, and also a book about failures: of language to do what we want, of connection to be meaningful or mutual, and of the analytic approach to say anything useful about what we are to one another. Here are abrupt estrangements and errors of translation, frustrations and ellipses, failed investigations. And beetles.

Buy now

Poetry – Cowboy, Kandace Siobhan Walker (CHEERIO Publishing)

The poems in Cowboy are knowing, millennial, internet-sick, funny, but there are deeper undercurrents, too: of embodied and disembodied spiritualities; of the knowledge of animals; of familial mythologies; of grief and longing; of autism and navigating diagnoses; of early and enduring disappointment; of the wildness underneath the smooth glass-and-chrome surfaces of contemporary life.

Buy now

Seremoni Llyfr y Flwyddyn | Wales Book of Year Ceremony

Bydd y ffrwd ar gael i’w wylio yma o 7.10yh ymlaen.

Bydd Seremoni Llyfr y Flwyddyn 2024 yn cael ei ffrydio o Galeri, Caernarfon yma ar AM! Ymunwch â ni ar Orffennaf 4ydd am noson wefreiddiol i ddathlu llwyddiannau llenorion talentog Cymreig.

Mi fydd y digrifwr a’r cyflwynydd Tudur Owen yn arwain y noson gan ddatgelu pwy fydd dod i’r brig yn y categorïau Barddoniaeth, Ffuglen, Ffeithiol Greadigol a Phlant a Phobl Ifanc, yn ogystal â phwy fydd yn cipio gwobrau Barn y Bobl a theitl Llyfr y Flwyddyn 2024.

Gwobrau llenyddol cenedlaethol yw Llyfr y Flwyddyn sy’n dathlu llwyddiannau llenorion Cymreig sy’n rhagori mewn ffurfiau llenyddol amrywiol yn y Gymraeg a’r Saesneg. Mae deuddeg gwobr i gyd, gyda chyfanswm o£14,000 o wobrau ar gael i’r awduron llwyddiannus.

Llyfrau’r Haf | Summer Reads

Chwilio am lyfrau i’w darllen dros yr haf? Porwch ein catalog newydd, Llyfrau’r Haf.
Y cyfrolau i gyd ar gael o’ch siop lyfrau leol.

Brilliant Black British History, Atinuke (Bloomsbury Children’s Books)

An eye-opening story of Britain, focusing on a part of our past that has mostly been left out of the history books: the brilliant Black history of England, Scotland, Wales and Ireland. Did you know that the first Britons were Black? Or that some of the Roman soldiers who invaded and ruled Britain were Black, too? Join this fascinating journey through the ages to meet those first Britons, as well as the Black Tudors, Georgians and Victorians who existed in every walk of life here. The incredible journey through time is brought to life through Atinuke’s fascinating storytelling and illustrated scenes, detailed maps, and timelines created by illustrator Kingsley Nebechi. From science and sport to literature and law, celebrate the brilliant Black people who have helped build Britain. Learn about key and complex historical topics such as the world wars, slavery, the industrial revolution, Windrush and the Black Lives Matter movement. This fascinating book will change everything you thought you knew about our green-grey British isles.

Buy now

Children & Young People – Skrimsli, Nicola Davies (Firefly Press)

Skrimsli is the second fantasy adventure from author Nicola Davies set in a world where animals and humans can sometimes share their thoughts. It traces the early life of Skrimsli, the tiger sea captain who, along with his friends, Owl and Kal, must escape the clutches of a tyrannical circus owner, then stop a war and save the ancient forest.

Buy now.

Where the River Takes Us, Lesley Parr (Bloomsbury Children’s Books)

Jason lives with his big brother, Richie, trying their best to make ends meet so they can stay together. They’ve got supportive neighbours and some great friends, but there’s always the threat that someone will think they can’t manage on their own since their parents died. It’s February 1974 and working-class families have been hit hard by the three-day week. The reduced power usage means less work, and less money to get by on. Richie is doing his best, but to make enough money, he’s been doing favours for the wrong people. An urban legend about a beast in the valleys catches Jason’s eye in the local paper. A wild cat is said to roam the forest, far up the river from their bridge. A reward is offered for proof of The Beast’s existence. Jason’s friends are desperate to help him, and they convince him that this is the answer to his and Richie’s money problems. And so a quest begins. Four best friends soon find themselves on a journey that will change each of them…forever.

Buy now.

Y Nendyrau, Seran Dolma (Gwasg y Bwthyn)

Nofel wedi’i lleoli mewn dyfodol dychmygol, ond nid mor annhebygol â hynny, yw Y Nendyrau. Yn sgil cynhesu byd eang, mae’r byd wedi newid a Daniel, bachgen yn ei arddegau, a’i gymuned yn byw mewn nendwr ar gyrion dinas a aeth dan y môr rywle yn Asia. Yna un diwrnod mae’n gweld wyneb merch yn y tŵr gyferbyn; Rani yw hon, ac mae popeth yn newid o hynny ymlaen.

Diddordeb mawr Daniel yw darlunio comics, ac mae comic go iawn, yn adrodd stori Aqualung, wedi ei gynnwys o fewn y nofel ei hun.

Enillodd Y Nendyrau gystadleuaeth nofel i bobl ifanc Cyfeillion y Cyngor Llyfrau. Mae’n ddyfeisgar, yn wahanol ac yn sicr o apelio at ystod eang o ddarllenwyr. Gyda llaw gelfydd artist mae Seran Dolma yn ymdrin â themâu pwysig newid hinsawdd, brawdgarwch, y reddf i oroesi, a’r berthynas rhwng y tlawd a’r pwerus.

Dyma nofel i’ch swyno a gyrru ias i lawr eich asgwrn cefn.

Prynwch yma.

Plant a Phobl Ifanc – Jac a’r Angel, Daf James (Y Lolfa)

Mae Jac yn byw ym mhentref bach Bethlehem gyda’i dad-cu, ond mae’r Nadolig wedi ei ganslo ar yr aelwyd eleni. Felly pan ffrwydra angel allan o galendr adfent ei fam, a chynnig dymuniad iddo, mae’n edrych fel petai’r rhod yn troi. Ei ddymuniad? Cael chwarae rhan Mair yn sioe Nadolig yr ysgol.

Ond pan mae’r Nadolig yn dechrau diflannu o’i gwmpas, a theulu’r Heroniaid yn chwalu ei gynlluniau, mae Jac yn gwneud darganfyddiad a fydd yn newid ei fyd – a’r Nadolig – am byth.

Prynwch

Astronot yn yr Atig, Megan Angharad Hunter (Y Lolfa)

Mae Rosie Alaw, 11 oed, yn dod ar draws llong ofod ar y llwybr ar ei ffordd adref o’r ysgol. Mae hi’n methu credu ei lwc, oherwydd mae hi wedi gwirioni ar bopeth sy’n ymwneud â’r gofod a’r sêr a’r galaethau a’r planedau sydd y tu hwnt i ddychymyg!

Pan mae Astronot a Ffred yn gofyn am help Rosie, mae hi’n mynd ar daith arallfydol anhygoel! Ond mae’n mynd ar daith i’w darganfod hi ei hun hefyd, a rhaid iddi fod yn ddewr a goresgyn nifer o broblemau.

Nofel annwyl, sy’n llawn antur, am bwysigrwydd teulu a ffrindiau ac am dyfu i fyny mewn byd heriol.

Prynwch.

Pennod 43 – Testament Newydd 1567

Yn y bennod hon, dechreuwn hoelio sylw ar bwnc sydd o’r pwys mwyaf i hanes yr Hen Iaith a’i llenyddiaeth – cyhoeddi’r Beibl yn Gymraeg. Dechreuwn y tro hwn gyda’r Testament Newydd a gyhoeddwyd yn 1567, gan egluro bod rhaid deall y cyd-destun gwleidyddol yn ogystal â’r cyd-destun crefyddol er mwyn deall y garreg filltir hon o ddatblygiad.

Er bod rhai’n hoffi gweld y Beibl Cymraeg fel ‘iawndal’ Elizabeth I am yr hyn a wnaeth ei thad, Harri VIII, i’r Gymraeg gyda’r ‘Deddfau Uno’, dadleuwn i’r gwrthwyneb ac awgrymu bod y ddau ddatblygiad yn deillio o’r un cymhelliad gwleidyddol i ganol grym a sicrhau unffurfiaeth trwy’r deyrnas. Mae’n ddiddorol nodi felly mai unffurfiaeth wleidyddol a chrefyddol a nid unffurfiaeth ieithyddol a oedd yn bwysig i Elizabeth.

Trafodwn gyfraniad yr Esgob Richard Davies a chodi pwnc a gaiff sylw yn y bennod nesaf hefyd – y ffug-hanesyddiaeth a alwodd Saunders Lewis yn ‘bropaganda’r Eglwys Brotestannaidd’.

Y Goeden

Mae criw Colli’r Plot wedi colli’r plot!

Trafod bob dim dan haul yn cynnwys Eisteddfod yr Urdd, Gŵyl Y Gelli, a llyfrau (ond dim gymaint ag arfer).

Dafydd yn datgelu ei hoffter am gofleidio coed ac yn ddatgelu noddwr newydd Colli’r Plot. Rhowch gwtsh i goeden.

Dyma restr ddarllen o’r cyfrolau a drafodwyd yn y bennod:

Trigo – Aled Emyr

Homegoing – Yaa Gyasi

The Wall – Marlen Haushofer (cyfieithiad Shaun Whiteside)

Tir y Dyneddon – E. Tegla Davies

Yellowface – Rebecca F. Kuang

Arwana Swtan a’r Sgodyn Od – Angie Roberts a Dyfan Roberts

Camu – Iola Ynyr

Demon Copperhead – Barbara Kingsolver

How to Read A Tree – Tristan Gooley

Madws gan Sioned Wyn Roberts

Madws gan Sioned Wyn Roberts yw Llyfr y Mis, mis Mehefin.

Yn 1752 newidiodd y calendr a chollodd pawb un ar ddeg diwrnod. Pawb heblaw am Martha. Ac mae’r hyn a ddigwyddodd i Martha yn ystod y cyfnod erchyll hwnnw wedi bod yn felltith arni am weddill ei hoes. Dim ond Madws all godi’r felltith.

Dyma ffantasi hanesyddol hawdd ymgolli ynddi – ond rywsut, mae byd Madws mor gyfredol yr un pryd…

Cynhelir noson arbennig i ddathlu cyhoeddi’r gyfrol, nos Fawrth, 18 Mehefin 2024 am 7:30yh yn Amgueddfa Forwrol Llŷn, Nefyn. Bydd Sioned Wyn Roberts yn sgwrsio am y gyfrol gyda Meinir Pierce Jones, gyda darlleniadau gan Lois Elenid. Bydd copïau o’r gyfrol ar werth gan Llen Llŷn. Croeso cynnes i bawb.

Lois Elenid sy’n darllen detholiad o’r gyfrol.

Lansiad Camu: Sgwrs Iola a Mari

Mari Elen yn holi Iola Ynyr am ei hunangofiant creadigol newydd, Camu, mewn lansiad arbennig yng Nghaffi Braf, Dinas Dinlle, Mehefin 12fed 2024.

Prynwch eich copi o ‘Camu’ yma.

Birdsplaining: A Natural History, Jasmine Donahaye (New Welsh Rarebye)

A wren in the house foretells a death, while a tech-loving parrot aids a woman’s recovery. Crows’ misbehaviour suggests how the ‘natural’ order, ranked by men, may be challenged.

Whose poo is the mammal scat uncovered in the attic, and should the swallows make their home inside yours? The nightjar’s churring brings on unease at racism and privilege dividing nature lovers, past and present. The skin of a Palestine sunbird provokes concern at the colonial origins of ornithology. And when a sparrowhawk makes a move on a murmuration, the starlings show how threat – in the shape of flood, climate change or illness – may be faced down.

Jasmine Donahaye is in pursuit of feeling ‘sharply alive’, understanding things on her own terms and undoing old lessons about how to behave. Here, she finally confronts fear: of violence and of the body’s betrayals, daring at last, to ‘get things wrong’.

Roaming across Wales, Scotland and California, she is unapologetically focused on the uniqueness of women’s experience of nature and the constraints placed upon it. Sometimes bristling, always ethical, Birdsplaining upends familiar ways of seeing the natural world.

Overall Winner – Sarn Helen, Tom Bullough (Granta Publications)

This is the account of Tom Bullough’s journey along Sarn Helen – Helen’s Causeway – the old Roman Road that runs from the south of Wales to the north. As Bullough walks the route, he explores the political, cultural and mythical history of this small country that has been divided by language and geography. Woven into this journey are conversations with climate scientists and the story of Tom’s engagement with the urgent issue of the climate crisis, showing us its likely impact on Wales, which is – in miniature – a vision of what lies ahead for us all.

Spring Rain, Marc Hamer (Harvill Secker)

In Spring Rain, writer and gardener Marc Hamer shares his path from difficult beginnings to contentment, by way of family gardens.

As a young boy in a violent home, Marc found refuge in his small back garden. Here he kindled a lifelong love of nature and learning by observing the plants and insects in his private kingdom and reading the old encyclopaedias he found in the shed. Marc has always found the answers to life’s questions in the natural world, whether as a child watching ants, as a young man living rough in the countryside, or as a professional gardener creating places of calm and restoration for others. Now in his sixties, he is finally creating a garden for himself, at his home in Cardiff. In this beautiful and moving memoir, he considers what he has learned, from the spring of youth to his autumn years, and reflects on how we reconcile our childhoods with where we end up.

With line drawings by the author, Spring Rain encourages us back in tune with the natural world and offers both consolation and a guide to a happier life.

Prif Enillydd – Sut i ddofi Corryn, Mari George (Sebra)

Stori Muriel sydd yma, a’i thaith arwrol i geisio cael gwellhad i’w gŵr, Ken. Maen nhw’n bâr priod yn eu pedwardegau pan gaiff Ken wybod ei fod yn marw o ganser. Ond dechrau’r daith yw’r Muriel ifanc, tair ar ddeg oed, pan ddaw hi o hyd i’r llyfr hynafol, Llyfr Corynnod y Mwmbwls… Bydd y nofel hon yn mynd â chi ar daith anturus wrth i Muriel geisio dod o hyd i atebion. Ond mae rhaid iddi wynebu ei phryderon a’i hofnau mwyaf yn gyntaf, ac i wneud hynny, mae’n rhaid iddi dorri’n rhydd oddi wrth y gweoedd hynny sy’n ei chlymu’n saff.

Anfadwaith, Llŷr Titus (Y Lolfa)

Nofel ffantasi dywyll sy’n plethu dirgelwch, trosedd a byd llawn dychymyg.

Cyfraith a threfn ydi pwrpas y Gwigiaid byth ers i’r Derwyddon eu tynnu i’r byd ac er bod y rheiny’n hen hanes erbyn hyn, mae rhai o’r Gwigiaid yn dal i grwydro’r teyrnasoedd yn chwilio am droseddwyr. Er bod Ithel wedi gweld pob math o bethau rhyfedd ac ofnadwy, mae eu hachos diweddaraf y tu hwnt i hynny i gyd ac mae rhywrai, neu rywbeth, wrthi’n cynllwynio yn y cysgodion.

All Ithel ac Adwen ddod at wraidd pethau cyn ei bod hi’n rhy hwyr? Ar daith beryglus mae’r Gwigyn a’r porthmon yn dod i ddeall ei gilydd yn well ac yn dysgu bod mwy mag un math o anfadwaith ar ben y daith.

Prynwch yma.

Raffl – Aled Jones Williams (Gwasg Carreg Gwalch)

Yn Hydref 2021 cyhoeddodd Gwasg Carreg Gwalch gyfrol o straeon byrion gan Aled: Tynnu. Ymestyn i’r un cyfeiriad yw’r nod yn y gyfrol hon.

Meddai’r awdur: “Nid wyf erioed wedi bod yn or hoff o realaeth. Ac o ddydd i ddydd rhowch i mi’n wastad y rafin o flaen y ddynes dda neu’r dyn da. Os oes gennyf bwnc, amwysedd moesol yw hwnnw. Rhywle ymhlith hyn y bydd y storïau newydd hyn yn tindroi.

Mae pethau eraill. Ers tro’n byd rwy’n ymwybodol fod rhai pethau a fu’n bwysig i mi yn dyfod i ben. Ni welaf yng Nghymru unrhyw ddyfodol i Gristnogaeth, er enghraifft. Fy arswyd nad yw’r iaith Gymraeg mor ddiogel ag a fynn rhai.

Gwynt teg ar ôl ambell beth: byddwn wrth fy modd medru dweud fod cyfalafiaeth ar fin diflannu gyda’r chwaer hyll

Torïaeth ar ei hôl. Ond nid felly mae hi. Teimlaf fod egin rhyw newydd-deb ar ddod. Nid o angenrheidrwydd yn ddaionus.

Wedi’r cyfan, mae’r newid hinsawdd yma’n barod. Mae pethau’n chwalu. O’r ymdeimlad yma o chwalfa y daw’r storïau hyn. Bydoedd gwyrgam sydd yma. A pobl sy’n dyllau i gyd heb ruddin.”

Prynwch yma.