Cartref digidol diwylliant Cymru.

Cartref digidol diwylliant Cymru.

Menu

Tag: Geiriau

Uwchraddio Adeiladau: Yr Aelwyd, Blaenau Ffestiniog – Elfed Lewis

Yng ngogledd orllewin Cymru, mae gennym rai o’r costau ynni uchaf a rhai o’r cyflogau isaf yn y DU – dim yn gymysg gwych hefo’r nifer o hen adeiladau carreg anodd eu gwresogi sydd gennym yma!

Dim syndod felly mai un o’r eitemau yng Nghynllun Gweithredu Hinsawdd Cymunedol pob ardal oedd rhywbeth i’w wneud â chodi cartrefi ac adeiladau i safonau uwch o ran effeithlonrwydd ynni.

Mae Elfed Lewis yn arbenigwr ar ôl-osod, effeithlonrwydd ynni a Passivhaus. Ar hyn o bryd mae’n gweithio gyda Cwmni Bro Ffestiniog i uwchraddio’r Aelwyd, hen adeilad yr Urdd ym Mlaenau Ffestiniog. Y nod yw gallu dangos i bobl beth sy’n bosib – a dangos iddyn nhw ei bod hi’n bosib cael cartrefi cynnes, clyd sy’n rhad i’w rhedeg.

Ewch i www.gwyrddni.cymru neu cysylltwch hefo post@gwyrddni.cymru i ddysgu mwy neu i fod yn rhan o hyn!

Cwt Piclo (Pickling Shed) Dyffryn Nantlle – Trey

Dyma Trey, a ymunodd â Chynulliadau Cymunedol ar yr Hinsawdd GwyrddNi yn Nyffryn Nantlle, yn sôn am sut daeth y syniad Cwt Piclo i fodoli.

Symudodd Trey i Gymru 8 mlynedd yn ôl o Mississippi, ac fel y gwelwch, mae o wedi dysgu Cymru yn rhugl! Mae o wedi bod yn mwynhau y garddio cymunedol sydd yn digwydd ym Mhenygroes, e.e. yr Ardd Wyllt a Gardd Eden.

Tyfodd syniad y Cwt Piclo allan o siarad am beth i’w wneud hefo cynnyrch dros ben, ac mae’r grŵp wedi cyfarfod sawl gwaith yn barod (a wedi dechrau piclo pethau!). Darllenwch flog Trey amdano yma.

Mae y Cwt ei hyn yn ganol cael eu baratoi, a bydd mwy o weithgareddau yn cael ei cynnal dros yr wythnosau nesaf – cysylltwch hefo sion.yrorsaf@gmail.com os ydych eisiau bod yn rhan o hyn!

Ffrindiau Pwllheli: Rachel a James

Wedi’i ffurfio yn 2023 gan grŵp o aelodau angerddol o’r gymuned a gysylltodd yng nghynulliadau hinsawdd GwyrddNi, mae Ffrindiau Pwllheli yn bwriadu gwarchod a gwella harddwch naturiol Pwllheli. Maent yn gweithio’n agos gyda’r gymuned a phartneriaid lleol i wella hygyrchedd i natur a hyrwyddo bioamrywiaeth a gwydnwch hinsawdd.

Eu cenhadaeth yw sicrhau dyfodol diogel a llewyrchus i amgylchedd y dref, er budd trigolion presennol a chenedlaethau i ddod.

Yn y fideo yma, mae Rachel a James yn rhannu dipyn o’u taith hyd yn hyn.

www.ffrindiaupwllheli.cymru

Mapio Mwsog yn Nyffryn Ogwen – Alys

Dyma Alys, a ymunodd â Chynulliadau Cymunedol ar yr Hinsawdd GwyrddNi yn Nyffryn Ogwen, yn sôn am ei hangerdd am fwsoglau.

Wedi’i lansio’n swyddogol ar 21 Hydref, 2023, sef Diwrnod Cenedlaethol Mwsogl, nod prosiect Mapio Mwsog yw annog pobl i arafu a sylwi ar y byd naturiol o’u cwmpas; ond hefyd i gofnodi a storio gwybodaeth am fwsoglau a llysiau’r afu yn Nyffryn Ogwen. Bydd hyn yn helpu i ddarparu llinell sylfaen ar gyfer monitro yn y dyfodol ac i olrhain newidiadau dros amser, gan ddarparu mewnwelediad gwerthfawr i iechyd a gwytnwch yr ecosystem.

Yn dilyn lansiad y prosiect, mae tîm Mapio Mwsog (Emily Meillieur, Alys Wardle ac Emily Farrell) wedi bod yn mynd â phobl ar deithiau cerdded mwsogl yn rheolaidd i astudio’r mwsoglau yn y dyffryn, yn ogystal â threfnu diwrnodau celf lle mae oedolion a phlant yn casglu samplau mwsogl a eu defnyddio i ysbrydoli barddoniaeth a chelf yn seiliedig ar yr hyn y maent yn ei weld ac yn ei deimlo.

Cliciwch yma i ddarllen mwy am y prosiect, neu e-bostiwch chris@ogwen.org i gymryd rhan.

Pennod Arbennig: Ysgrifennu am ryfel yn Gymraeg . . . yn America!

Dyma bennod a recordiwyd o flaen cynulleidfa fyw yn siop lyfrau Storyville, Pontypridd yn ystod Eisteddfod Genedlaethol 2024.

Ac yntau newydd orffen ei ddarllen, roedd Richard Wyn Jones am drafod llyfr diweddaraf ei gyd-gyflwynydd, Dros Gyfiawnder a Rhyddid. Mae’n gyfrol sy’n darlunio hanes cymuned Gymraeg benodol yn ystod Rhyfel Cartref America, gan ganolbwyntio mewn dull storïol ar y dynion yn y fyddin ond gan ystyried hefyd eu perthynas â’u cymuned gartref yn Wisconsin.

Mae’r stori’n cael ei hadrodd trwy gyfrwng geiriau Cymraeg gwreiddiol y Cymry Americanaidd hyn, ac yn ôl Richard Wyn Jones, ‘mae’n syfrdanol’ ei bod hi’n bosib cyflwyno cymaint o’r hanes cyffrous hwn yn y modd hwn. A nifer o brif gymeriadau’r stori wedi’u geni yn yr Unol Daleithiau a’u magu’n siarad Cymraeg fel eu mamiaith, mae hefyd yn bennod ddiddorol yn hanes cymdeithasol yr Hen Iaith. Ac fel y noda Richard Wyn Jones, mae’r modd y maen nhw’n ysgrifennu am ryfel yn Gymraeg yn cysylltu’r deunydd hwn â llawer o lenyddiaeth Gymraeg o’r Oesau Canol a drafodwyd yng nghyfres gyntaf y podlediad hwn. 

Prynwch ‘Dros Gyfiawnder a Rhyddid’ YMA

Rhun yn Brif Weinidog?

Beth petai Plaid Cymru yn camu allan o’r etholiad nesaf yn 2026 gyda mwy o seddau na’r Blaid Lafur? Byddai oblygiadau ymarferol llywodraethu yn fwy na heriol ac yn rhai y talai i Rhun ap Iorwerth ddechrau paratoi ar eu cyfer yn awr.

Issue 12: Submissions Open Now!

nawr is awaking from a slumber; opening our eyes and looking around to take stock of where we now stand. This new, first print issue to feature the work of our contributors , is a fresh start, but also is the culmination of those dreams we have kept note of in the night.

To ‘awaken’ is to stir, to be grounded by realisation. The world is a tumultuous and frightening place to live right now, but it is also stirring so many of us to activism; we have been awakened to injustice, to mobilise, to share thought. These moments of awakening reflect and inform our own personal moments of awakening throughout our lives. On journeys of self-exploration, the experiences we have sometimes culminate in one, final moment of awakening.

For this issue, we are looking for work responding to the theme of ‘deffo/awaken’. What is it to be awoken? What world do we want to wake up to in the morning? What moments of awakening have you experienced? Is there something within you longing to be awoken; or a person you need to wake up?

As always we welcome any and all creative responses to our theme. We accept submissions of poetry, short stories (500-800 words), philosophy/creative critical essays (500-800 words), art and photography based around this theme.

Submissions can be sent to nawrmag@gmail.com with subject line [YOUR NAME/CATEGORY/TITLE OF PIECE]. You must include your name and location along with your submission: we are looking for work from Welsh and Wales-based creatives.

Please see our submissions highlight on Instagram for more details of How to Submit.

🌅Submissions close 15/09/24.🌅

Pennod 48 – Coblyn o Ddadl: Ymryson Edmwnd Prys a Wiliam Cynwal

Yr ymryson a gynhelid rhwng Edmwnd Prys a Wiliam Cynwal yn y 1580au yw’r ddadl farddol hwyaf yn holl hanes yr iaith Gymraeg. Mae’n cynnwys 53 o gywyddau a thros 4,000 o linellau, a marwolaeth yr hen fardd Wiliam Cynwal yw’r unig beth a ddaeth â’r ymrafael i ben. Trafodwn yr ymryson rhyfeddol hwn yn y bennod hon, gan egluro’r dechrau cyn craffu ar hanfod y ddadl.

Roedd Edmwnd Prys wedi derbyn ei addysg yng Nghaergrawnt a Wiliam Cynwal yn fardd traddodiadol a raddiodd mewn eisteddfod, a gwelwn fod dau fath o ddysg yn ymrafael, y naill yn newydd a’r llall yn hen. Mae’n bosib ei gweld fel dadl ynghylch dyfodol barddoniaeth Gymraeg. Ond, er gwaethaf y pynciau esoterig a’r themâu diwylliannol sy’n gwau trwy’r cerddi ymryson hyn, mae’r ddau yn ymosod yn bersonol ar adegau hefyd, wrth i Edmwnd Prys alw Wiliam Cynwal yn hen a’r bardd yntau’n ensynio bod Prys yn dew.

Cynrychioli Cymru | Representing Wales 2025-26

Ymgeisiwch nawr ar gyfer pumed rownd Cynrychioli Cymru!

Dyma raglen ddwyieithog 12 mis o hyd sy’n darparu cyfleoedd i awduron sydd heb gynrychiolaeth deg yn y sector llenyddol. Eleni, rydym yn croesawu ceisiadau gan awduron o Gymru sy’n dod o gefndir heb gynrychiolaeth ddigonol ac sy’n dymuno ysgrifennu a chreu ar gyfer oedolion. Bydd y rhaglen yn cael ei rhedeg rhwng Ebrill 2025 – Mawrth 2026.

Yn ystod y flwyddyn, bydd Llenyddiaeth Cymru yn cefnogi carfan o 14 o awduron drwy gynnig y canlynol:  

  • Ysgoloriaeth ariannol o £3,000  

  • Nawdd ariannol ar gyfer teithio a thocynnau  
  • Rhaglen hyfforddi ddwys ar grefft ac ar ddatblygiad gyrfa proffesiynol sy’n cynnwys awduron byd-enwog fel tiwtoriaid a siaradwyr gwadd gan gynnwys ystafelloedd ysgrifennu ar-lein a dosbarthiadau meistr, gydag un ohonynt yn benwythnos preswyl yng Nghanolfan Ysgrifennu Tŷ Newydd 
  • Mentor personol  
  • Cyfleoedd cyson i rannu gwaith creadigol ac adborth ymysg y garfan  
  • Cyfleoedd rhwydweithio trwy gydol y flwyddyn, ar-lein a wyneb yn wyneb
  • Cefnogaeth bwrpasol gan Llenyddiaeth Cymru gan gynnwys cyngor, cyfeirio a nodi cyfleoedd 
  • Rhaglen ôl-ofal bwrpasol 


Dyddiad cau: 12.00 pm hanner dydd, Dydd Iau 10 Hydref 2024.


Sesiynau Galw Heibio
Bydd staff Llenyddiaeth Cymru ar gael i ateb eich cwestiynau yn ystod dwy sesiwn digidol anffurfiol rhwng 6.00 pm – 7.00 pm ar ddydd Iau 29 Awst a dydd Mawrth 10 Medi 2024. Cliciwch ar y dyddiadau i archebu eich tocyn am ddim drwy Eventbrite.

Pennod 47 – ‘Swydd y Beirdd sydd heb Urddas’: Beirdd, Dyneiddwyr a Karl Marx

Mae’r bennod hon yn canolbwyntio ar y ffactorau a oedd yn tanseilio’r gyfundrefn farddol Gymraeg yn ystod ail hanner yr unfed ganrif ar bymtheg. Trafodwn dair her yn benodol, gan ddechrau gyda’r ffaith bod pwll nawdd yn crebachu gan ei gwneud yn anos i fardd ennill bywoliaeth trwy ganu mawl.

Ystyriwn her syniadau ac agweddau’r dyneiddwyr hefyd a’r ymrafael rhwng dau fath o ddysg yn y cyfnod.

Ac yn olaf, crybwyllwn y modd yr oedd technoleg newydd y wasg argraffu yn cynnig her o fath arall. Clywir hanesyn am uchelwr a ddangosodd ddirmyg i fardd mawl mewn modd cofiadwy a cheir cyfle i wyntyllu dadansoddiad Marcsaidd o’r newidiadau hyn yn hynt hanes ein diwylliant llenyddol.

Ymysg Y Tonnau – Ysgol Bod Alaw

Dros bump wythnos olaf y tymor ysgol mae TAPE wedi bod yn gweithio gyda disgyblion o flynyddoedd pump a chwech i wneud collage a ffilm fer yn seiliedig ar drydedd ffilm nodwedd TAPE, Ymysg y Tonnau. 

Gan weithio gyda dau ddosbarth, y cyntaf yn gwneud collage uwchben y tonnau a’r ail yn canolbwyntio ar ymysg y tonnau. Y disgyblion yn cydweithio mewn grwpiau i arbrofi gyda gwahanol ddulliau o defnyddiau a ddarganfuwyd. 

Bu’r cyngor digidol yn gweithio gyda staff TAPE is greu rhaglen ddogfen fer ar y broses o wneud collage. 

Pennod 46 – Llenyddiaeth Gymraeg yr Eidal a Gwasg Anghyfreithlon yng Nghymru

Gan ein bod ni wedi edrych ar y berthynas rhwng dyneiddiaeth, Protestaniaeth a’r iaith Gymraeg yn ddiweddar, dyma gyfle i ystyried ochr arall ceiniog y Diwygiad.

Trafodwn ychydig o lenyddiaeth Gymraeg Gatholig yr unfed ganrif ar bymtheg yn y bennod, gan ganolbwyntio ar ddau gyfaill rhyfeddol, Morris Clynnog a Gruffudd Robert. Bu’n rhaid i’r ddau ddyn yma o ogledd-orllewin Cymru ffoi i’r cyfandir oherwydd eu crefydd pan ddaeth y frenhines Brotestannaidd Elizabeth I i’r orsedd.

Cyhoeddi llyfrau Cymraeg ym Milan, cwffio rhwng y Cymry a’r Saeson yn y Coleg Seisnig yn Rhufain, cynhyrchu llyfr Cymraeg Catholig ar wasg anghyfreithlon mewn ogof yng Nghymru – roedd yr alltudion Cymreig hyn yn gysylltiedig â rhai o’r penodau mwyaf anhygoel yn hanes yr iaith Gymraeg.

Llais y Lle 2024

Lansiwyd Llais y Lle yn 2023 i gefnogi unigolion creadigol i ddatblygu defnydd a pherchnogaeth y Gymraeg drwy weithio gyda chymunedau. Roedd rhai o brosiectau’r llynedd yn amrywio o ŵyl i ddathlu merlod gwyllt y Carneddau, i astudiaeth o rôl yr iaith yn Nhrebiwt; a gweithdai creadigol i bobl ifanc yn Sir Drefaldwyn.

Mae modd gweld rhywfaint o waith Llais y Lle 2023 ar sianel y prosiect ar AM. Nododd Einir Sion, Ysgogydd y Gymraeg i Cyngor Celfyddydau Cymru, ei bod yn falch i allu rhannu’r straeon yma: “Mae prosiectau Llais y Lle 2023 wedi bod yn wych ac wedi cael effaith mawr ar yr iaith Gymraeg chymunedau ledled Cymru. Mae’r straeon yma yn haeddu cael eu clywed, ac AM yw’r llwyfan perffaith i wneud hyn.”

Eleni derbyniwyd mwy o geisiadau nac erioed, ac mae’n bleser gan Cyngor y Celfyddydau cyhoeddi enwau carfan Llais y Lle 2024. Wrth eu datgelu dywed Einir: “Mae’n bleser croesawu 16 o unigolion arbennig i deulu Llais y Lle 2024. Roedd y flwyddyn gyntaf yn eithriadol ond rydym wedi dysgu ohono ac wedi sicrhau bod yr ail flwyddyn yn targedu cymunedau a chelfyddydau gwahanol, yn rhoi mwy o gyfleoedd i ddatblygu arfer creadigol Cymraeg ac yn parhau i gynnal ffordd gefnogol a chyfunol o weithio. Mae’r cyfan eleni ar blatfform AM o’r cychwyn. Dwi’n gyffrous iawn am be ddaw”.

Ailddyfeisio’r Prif Gymeriad | Reinventing the Protagonist

Mae Llenyddiaeth Cymru, mewn partneriaeth â Chelfyddydau Anabledd Cymru, unwaith eto yn falch o wahodd awduron Byddar a/neu Anabl a/neu’n Niwroamrywiol sydd yn byw yng Nghymru i ymgeisio am le ar ein cwrs ysgrifennu creadigol digidol, Ailddyfeisio’r Prif Gymeriad a fydd yn cael ei gynnal yn ystod gaeaf 2024 – gwanwyn 2025.

Dyddiad Cau: 12.00pm, dydd Iau, 29 Awst

Dyddiadau’r cwrs: 6, 13, 20, 27 Tachwedd 2024, gyda sesiynau un-i-un a’r gweithdy olaf yn cael eu cynnal ym mis Ionawr a mis Chwefror 2025.

Bydd y tiwtor yn penderfynu ar yr amser mwyaf cyfleus unwaith mae’r grŵp wedi cael ei benodi.

Sesiynau galw heibio: Dydd Mercher 24 Gorffennaf 1.00pm-2.00pm, Dydd Mawrth 6 Awst, 1.00-2.00pm.

Hedydd Ioan – Penygroes

Mae Byw ‘Ma yn broject lle byddwn i, Hedydd Ioan yn datblygu mherthynas fel unigolyn ac fel artist efo fy nghymuned, sef ardal Dyffryn Nantlle. Y prif amcan fydd dod i ddalld gofynion dyddiol a creadigol unigolion o fewn fy nghymuned.

Partner – Yr Orsaf. Penygroes

Frances Higginson – Y Fenni, Powys

Labordy gwaith ar y llawr Cymraeg gyda dawnswyr cymunedol i ddatblygu geirfa, trosiadau a rhannu barddoniaeth o’r cysylltiad cinetig rhwng ein cyrff symudol a’r ddaear. Byddwn yn mynd â hyn ar y tir lle rydym yn byw a gweithio.

Creu ffilm o’r broses yn y Gymraeg gyda gwneuthurwr / artist ffilm niwro-wahanol di-Gymraeg. Daw y Gymraeg yn arf i ddeall ac agosatrwydd.

Partner – Dance Blast

Paul Eastwood – Wrecsam, Dinbych a Conwy

Siarid i greu, creu i siarid yn prosiect sy’n canolbwyntio ar ddatblygu creadigrwydd cymunedol trwy ddefnyddio’r Gymraeg fel cyfrwng. Bydd y prosiect yn cynnwys nifer o weithgareddau a digwyddiadau sy’n archwilio gwahanol dechnegau a chymwysiadau celf, sy’n cefnogi trafodaeth a dysgu yn yr iaith Gymraeg. Ysbrydoli pobl o bob cefndir i ddod yn rhan o brofiad artistig. 

Partneriaid – Menter Iaith Wrecsam, Dinbych a Conwy, Oriel Mostyn, StudioMade a Perilco

Eadyth Crawford – Merthyr

‘Mae ‘Y KandE Collective’ yn brosiect blwyddyn o hyd yn gweithio yn agos gyda Merthyr drwy gerddoriaeth, celfyddydau a pherfformiaday i hyrwyddo dysgu Cymraeg. Bydd gweithdai, creu cerddoraeth ar y cyd, perfformiadau byw a gosodwaith celf cyhoeddus yn meithrin profiad iaith bywiog. 

Bydd modd cael blas o Llais y Lle mewn digwyddiad arbennig yn ystod wythnos yr Eisteddfod Genedlaethol ym Mhontypridd ac mae croeso mawr i bawb ymuno yn YMa ym Mhontypridd rhwng 10 – 1 ddydd Mercher Awst 7ed. 


Partner – Canolfan a Menter Iaith Merthyr Tudful

Bridie Doyle-Roberts – Rhondda Cynon Taf

Mae Rêf Celf yn labordy creadigol i artistiaid sy’n croesawu diwylliant Pop, Rêf a Gŵyl i archwilio’r hunaniaeth Gymreig gyfoes wrth greu gwaith Cymraeg newydd. Gwahoddir artistiaid o bob ffurf ar gelfyddyd o Dde Cymru, yn enwedig y rhai sy’n uniaethu fel pobl anabl, byddar neu niwroamrywiol, i chwarae, arbrofi, creu a chydweithio mewn profiadau cymdeithasol a chyfranogol. 

Partneriaid – Valleys Kids, Theatrau RhCT, Soar, Artis Cymuned

Marc Roberts – Pontyberem, Gwendraeth Valley

Bydd prosiect Y Ddraenen Wen yn cynnig cyfle i’r gymuned i ddatblygu rhwydwaith o weithgaredd celfyddydol Cymreig a Chymraeg ym mhentref Pontyberem a bro Cwm Gwendraeth drwy gynnal nifer o sesiynau/gweithdai/gweithgareddau amrywiol. Bydd y pwyslais ar greu cyfleon sy’n hygyrch i bawb ar lawr gwlad ac yn cynnwys sesiynau gwerin/canu cymunedol/dawns/ffilm/ysgrifennu creadigol a chelf weledol. 

Partneriaid – Clwb Rygbi Pontyberem, papur bro y Cwm, Llyfrgell Cwm Gwendraeth, Fforwm Iaith Cwm Gwendraeth

Angharad Owen – Dyffryn Peris

Ymchwiliad hanesyddol/celfyddydol a ieithyddol i hunaniaeth Dyffryn Peris, gan weithio efo grŵp Stori’r Tir, ac adeiladu ar arbrawf i ddod a pobl ynghyd yn y dyffryn i gyd-weithio ac ailgreu ein straeon coll ac anhysbys. Gweithio efo dulliau trafod a galaru, er mwyn gwneud synnwyr o’n colled ac ailsgwennu ein naratif at y dyfodol.


Partneriaid – GwyrddNi, Cynulliad Hinsawdd Dyffryn Peris

Myfanwy Alexander – Sir Drefaldwyn

Cae/Agor: ffilm uchelgeisiol gyda Mudiad Ffermwyr Ifanc Cymru. Gan ddefnyddio mapiau, bydd aelodau yn creu perfformiadau wedi eu ffilmio gan Robbie Meade gan ddarganfod Cymraeg wedi ei guddio yn y tirlun. Codi Cân: darganfod ac ymgysylltu gyda cherddorion lleol, archwilio rhwystrau i ddefnyddio y Gymraeg gan arwain at sesiynau cyfarfod a chyd-greu. 

Partner – Ffermwyr ifanc

Sian Parri – Penrhyn Llŷn

Nod y prosiect ydi cynyddu defnydd y Gymraeg yn Llangwnnadl a’r ardal ehangach, wrth rannu a dathlu’r iaith a’r diwylliant, cynyddu cyfleon Cymraeg a chyd-ddarganfod celf a ffyrdd creadigol i groesawu pawb at y Gymraeg.

Mae Llangwnnadl wedi ei leoli yng ngogledd Llŷn ac mae ysgogi a chynyddu defnydd y Gymraeg fel iaith fyw yn y gadarnle yma’n allweddol i’w pharhad i’r dyfodol. 

Partneriaid – Cymdeithas Pen-y-graig, Cyfeillion Llŷn, Cynghorau Cymuned Llŷn a thu hwnt, Menter Iaith Gwynedd a Cymunedoli.cyf.

Mymuna Soleman – Caerdydd a Chaernarfon

Celebrating Cofi Welsh through a Somali lens via creative writing workshops in Caernarfon. These creative sessions will focus on the intersectionality of the Welshness and race, with support by Mudiad Meithrin and the excellent resources they have prepared on anti-racism.

Ciaran Fitzgerald – Castell Nedd, Port Talbot

Bwriad y prosiect hwn yw dod â dau grŵp o bobl ifanc at ei gilydd a fyddai fel arfer â chysylltiad cyfyngedig â’i gilydd er eu bod yn byw yn yr un ardal ddaearyddol. Dwi’n bwriadu gwaithio gyda dwy ysgol, Ysgol Gyfun Bro Dur, ysgol Gymraeg brif ffrwd ym Mhort Talbot, ac Ysgol Maes y Coed, Ysgol Arbennig yng Nghastell-nedd, sydd ag ddisgyblion gyda amrywiaeth o anhawsterau dysgu a chyfathrebu yn ogystal ag anableddau corfforol. Fy mwriad yw gwneud darn o theatr stryd sy’n adlewyrchu’r gymuned y mae’r bobl ifanc hyn yn rhan ohoni, a’i harddangos yn Eisteddfod yr Urdd ym Margam 2025. Mae’r prosiect hwn yn rhoi cyfle i bobl ifanc o wahanol gefndiroedd, ond yr un gymuned, weithio gyda’i gilydd, a datblygu cyd-ddealltwriaeth rhyngddynt.

Doctor Pwy?

Y podlediad meddygol Cymraeg wrth i ni ddarganfod bod yna tri doctor bellach ar y podlediad. 

Llongyfarchiadau i’r doctor newydd, Manon.

Mae darllen llyfrau yn dda i’ch iechyd. Dyma restr ddarllen o’r cyfrolau a drafodwyd yn y bennod:

Cysgod y Mabinogi – Peredur Glyn

Recipes for love and murder – Sally Andrews

Madws – Sioned Wyn Roberts

It Comes To Us All/Fe Ddaw Atom Ni Oll – Irram Irshad

Camu – Iola Ynyr

Y Bocs Erstalwm – Mair Wynn Hughes

Ultra-Processed People – Chris van Tulleken

Jac a’r Angel – Daf James

Gemau – Mared Lewis

Pris Cydwybod T.H.Parry-Williams a Chysgod y Rhyfel Mawr – Bleddyn Owen Huws

Rhiannon Mair – Pontyates, Sir Gaerfyrddin

Prosiect ym mhentref Pontyates, Sir Gaerfyrddin, a fydd yn defnyddio llwybr chwedlonol y Twrch Trwyth drwy’r pentref, ynghyd a llwybr y traciau tren oedd yn cario glo’r cwm i’r porthladd, fel cynsail ar gyfer gweithgarwch creadigol Cymraeg yno. 

Partner – cyngor cymuned Llangyndeyrn a Chapel Nazareth

Elin Mannion – Abertawe/Swansea

Cornel Cymraeg: Cyfle i gymuned weithgar ac ymroddedig GIG Bwrdd Iechyd Bae Abertawe sydd eisoes yn siarad a dysgu’r Gymraeg i gael troedio i mewn i’r celfyddydau a dysgu, defnyddio a byw’r Gymraeg nid trwy eirfa feddygol a chyfarchion “Cymraeg Cwrteisi” yn unig, ond mewn sefyllfaoedd creadigol, ysbrydoledig a chyffrous a thrwy weithdai gydag amryw artist Cymraeg. 

Partneriaid – GIG Bwrdd Iechyd Bae Abertawe, Dysgwyr Cymraeg (staff)

Colin Daimond – Ynys Mon/Anglesey

Mae Cwtch yn brosiect celfyddydol rhyng-genedlaeth cerddorol, dawns a charnifal Cymraeg wedi ei arwain gan y gymuned. Bydd Cwtch yn ymbweru unigolion a chreu cydlyniad cymunedol drwy raglen eang hyblyg gyfranogol i siaradwyr Cymraeg o bob lefel. Bydd pob oedran yn cyd-greu perfformiad Carnifal cyfoes gan ddewis themau chwedlau, delweddau, tirluniau a cherddoraeth werin Cymru. Bydd hefyd gyfleon creadigol i weithio gyda chyfryngau digidol a deunyddiau wedi eu hail-gylchu. 

Partneriaid – Rhwydwaith Gymunedol EHE, Wispy Willow Creations, Plas Llwynnon

Richard Huw Morgan – Trefforest, Pontypridd

Bydd y prosiect yn archwilio gwybodaeth, agwedd a hyder iaith Gymraeg cymuned dymhorol sef teithwyr bws yng nghymunedau glofaol de Cymru drwy gyfres o sgyrsiau un-wrth-un. Bydd yn annog hyder mewn unrhyw allu sydd gennym ac yn cydnabod ein bod oll ar sbectrwm o allu yma bynnag iaith y siaradwn. Bydd y cyfan yn cael ei ddogfennau fel cyfres o recordiadau ar gyfer arddangosda gelfyddydol glywedol yn y dyfodol. 

Partner – Citrus Arts

Rufus Mufasa – Blaenau Gwent

Rhaglen gyfrwng gymysg amlddisgyblaethol yn rhoi cyfle i leisiau ar yr ymylon ail-ddychmygu iaith a’r celfyddydau gan amlygu medrusrwydd ac amrywiaeth ein cenedl â’i gwneud yn agored i bawb. Bydd mynegiant y genedl yn hygyrch i bawb ac yn cryfhau pob fframwaith, pob polisi, i bawb, heddiw a chenhedlaethau’r dyfodol.

Partner – Celf ar Y Blaen

Kirsti Davies – Machynlleth, Powys

Mae Gwreiddio yn brosiect wedi ei arwain gan artistiaid sydd yn anelu i fwyhau lleisiau Cymraeg yn Nyffryn Dyfi a dathlu ei berthynas hir a’i eiriolaeth o natur. Bydd y prosiect yn cychwyn ymholiad creadigol gan gyfoedion i feithrin balchder a pherchenogaeth o fewn naratif natur. Bydd y broses yn creu gwaith artistig newydd, gweithdai cydweithio ac yn cyrraedd penllanw mewn digwyddiad dathlu arbennig. 

Partner – Ennyn, Eco Dyfi

Below the Waves

Below the Waves fydd 3edd ffilm nodwedd TAPE, ond ein ffilm gyntaf i gael ei hanimeiddio! 

Mae TAPE ar hyn o bryd yn y ‘cyfnod cyn-gynhyrchu ac Ymchwil a Datblygu’ ar gyfer Below the Waves. Mae hyn yn golygu ein bod ni’n gwneud llawer o arbrofi. Byddwn yn cynnal arddangosfa deithiol Below the Waves yn gynnar yn 2025. Bydd yr arddangosfa yn teithio i wahanol lefydd yng Ngogledd Cymru. Bydd yn dangos yr holl waith creadigol gwahanol sydd wedi mynd i Below the Waves hyd yn hyn.

Pennod 45 – ‘Cymraeg iawn i’r Cymry i gyd’: Beibl 1588

Yn y bennod hon trafodwn gamp ryfeddol William Morgan, Beibl Cymraeg 1588. Bid a fo am ei harwyddocâd crefyddol amlwg, canolbwyntiwn ar arwyddocâd y garreg filltir hon o safbwynt hanes yr iaith Gymraeg a’i llenyddiaeth. 

Un o’r pethau sy’n gwneud y Gymraeg yn iaith mor anhygoel o gyfoethog yw’r amrywiaeth o gyweiriau sydd ar gael i awduron, a Bebil 1588 yn anad dim a sicrhaodd fod ganddi gywair llenyddol aruchel arhosol. Mae’r undod ieithyddol hwn wedi profi’n hynod bwysig o safbwynt hunaniaeth Gymreig hefyd. Cawn gyfle hefyd i nodi ymateb rhai Cymry cyfoes, gan gynnwys cywydd mawl gan y bardd Rhys Cain sy’n tynnu sylw mewn modd cofiadwy at gamp ieithyddol William Morgan.

Mwy o Straeon o’r Mabinogi gan Siân Lewis

Mwy o Straeon o’r Mabinogi gan Siân Lewis, gyda darluniau gan Valériane Leblond yw Llyfr y Mis i Blant, mis Gorffennaf 2024.

Dyma ddilyniant hyfryd i gyfrol arobryn Pedair Cainc y Mabinogi a enillodd wobr Tir na n-Og yn 2016. Mae’n olrhain tair stori allweddol o fyd chwedloniaeth frodorol Cymru, sef stori anturus Culhwch ac Olwen, helyntion y ddau frawd. Lludd a Llefelys, a hud a lledrith Breuddwyd Macsen.

Cyfle arall i ymgolli yn rhai o straeon hynaf ac enwocaf Cymru a gofnodwyd ar femrwn y tro cyntaf tua’r ddeuddegfed ganrif. Mae byd y Mabinogi’n un sy’n llawn cyffro, heriau, antur, swynion, anghydfod, gwrthdaro, dirgelwch, cymeriadau anhygoel, rhamant a ffantasi, a’r cyfan yr un mor apelgar i ddarllenwyr heddiw ac ydoedd wyth canrif yn ôl.
Dyma flas o’r gyfrol:

Seren Esgynnol/Rising Star: featuring Bethany Handley

Seren Esgynnol/Rising Star is a focus on early career talents from the world of poetry. Bethany Handley is a Monmouthshire-based poet, writer, campaigner and presenter. She was part of the Hay Festival 2024, and she was awarded a place in the Literature Wales’ ‘Representing Wales’ writer development programme in 2023.

Issue Four

Mae’r cynnwys yma yn uniaith Saesneg

Culhwch and Olwen by Catherine Fisher

Culhwch and Olwen by Catherine Fisher, illustrated by Efa Lois is our July Children’s Book of the Month. 

A mythical adventure of love and heroism. Culhwch falls madly in love with Olwen, the daughter of the malevolent giant Yspaddaden Penkawr. But Olwen’s father isn’t happy about the pairing and sets Cuhlwch a test – he must complete several perilous feats and bring him the treasures he desires. 

Catherine Fisher is a New York Times bestselling author. Her novel Incarceron was the Times Book of the Year. She has twice won the Tir na n-Og prize, and has been shortlisted for the Blue Peter, Carnegie, Costa and WHSmith prizes. 

Efa Lois is an exciting young illustrator, new to the world of books but with significant experience elsewhere, having produced work for Visit Wales, the National Library of Wales, Cadw, the Tafwyl festival and Cara magazine. 

‘A beautifully told retelling of Welsh folklore that will entrance and delight.’
Zoe James-Williams, Drawing on Books 


‘Culhwch and Olwen is a spellbinding, lyrical re-telling of an early Arthurian myth that completely captivated me as I followed a courageous hero and his companions on a dangerous, thrilling and seemingly impossible quest.’ Book Craic

Creative Non-Fiction – Sarn Helen, Tom Bullough (Granta Publications)

This is the account of Tom Bullough’s journey along Sarn Helen – Helen’s Causeway – the old Roman Road that runs from the south of Wales to the north. As Bullough walks the route, he explores the political, cultural and mythical history of this small country that has been divided by language and geography. Woven into this journey are conversations with climate scientists and the story of Tom’s engagement with the urgent issue of the climate crisis, showing us its likely impact on Wales, which is – in miniature – a vision of what lies ahead for us all.

Pennod 44 – Yr Hen a’r Newydd, Y Gwir a’r Gau: Rhagymadrodd Richard Davies

‘Dwi wir wedi fy llorio gan hyn’ yw un o’r pethau a ddywed Richard Wyn Jones ar ôl clywed am ragymadrodd syfrdanol yr Esgob Richard Davies i Destament Newydd 1567. Dyma ysgrif lenyddol fywiog sy’n hynod ddiddorol – ac yn hynod arwyddocoal – o safbwynt hunaniaeth Gymreig y cyfnod. Mae hefyd yn ddarn o bropanda Brotestannaidd sy’n troi’r gwirionedd y tu chwith allan gan ddarlunio’r Hen Frytaniaid fel rhyw fath o broto-Brotestaniaid a honni mai dychwelyd eu hen ffydd iddynt yn hytrach na’u cyflwyno i ffydd newydd yr oedd y Diwygiad Protestannaidd. Ond mae hefyd yn cyflwyno cnewyllyn o wirionedd o fath arall wrth drafod yr hen ryfeloedd rhwng Cymru a Lloegr ac mae’n rhyfeddol gweld Richard Davies yn trafod coron Loegr mewn modd negyddol gan ei fod yn gwasanaethu’r goron honno fel esgor yn Eglwys Loegr!