Myfyrdodau ar Ddiwrnod Teuluoedd Cymraeg yng Ngharchar Caerdydd
Rydyn ni i gyd yn gwybod bod carchar yng Nghaerdydd.
Rydyn ni’n mynd heibio. Rydyn ni’n ei weld o ffenestri trenau. Mae’n rhan o dirwedd y ddinas.
Ond ydyn ni wir yn sylwi ei fod yno?
Dechreuodd fy niwrnod yng Ngharchar Caerdydd fel cymaint o foreau eraill. Wedi gwneud y daith ysgol, cusanu fy mhlant hwyl fawr a rhuthro i gyrraedd mewn pryd.
Ond cyn pen munudau o gamu drwy’r gatiau, roedd rhythm y byd tu allan eisoes yn dechrau newid.
Y peth cyntaf a darodd fi oedd pa mor analog oedd popeth.
Yn y ddesg dderbyn roedd manylion yn cael eu cofnodi â llaw mewn llyfr mawr. Dim codau QR. Dim bathodynnau electronig. Yn lle hynny, cefais allwedd locer ynghlwm wrth gwpan blastig.
Roedd rhywbeth bron yn seremonïol amdano.
Gwrthrych bach yn nodi’r newid rhwng y tu allan a’r tu mewn.
Wrth roi fy ffôn a’m heiddo personol yn y locer, cefais fy hun yn dychwelyd ato dro ar ôl tro.
Un neges arall.
Un gwiriad arall.
Un atgoffa arall i deulu a ffrindiau y byddwn yn anghyraeddadwy am ychydig oriau.
“Os bydd rhywbeth yn digwydd gyda’r plant, ffoniwch hwn.”
“Allwch chi gadw llygad ar bethau tra fy mod i mewn?”
“Bydda i’n anfon neges pan fydda i allan.”
Bob tro roeddwn yn cerdded yn ôl at y locer, roeddwn yn ymwybodol o rywbeth nad wyf bron byth yn meddwl amdano mewn bywyd bob dydd:
Y fraint o allu cysylltu ar unwaith.
I mi, dim ond am ychydig oriau oedd y datgysylltiad.
I eraill, mae’n para misoedd neu flynyddoedd.
Cipolwg bach yn unig oedd e, ond roedd eisoes wedi gwneud i mi feddwl am faint o fywyd sy’n parhau y tu allan i furiau’r carchar, p’un a ydych chi yno i’w weld ai peidio.
Herio Rhagdybiaethau
Er fy mod wedi ymweld â Charchar Parc lawer gwaith, hwn oedd fy ymweliad cyntaf â Charchar Caerdydd.
Yn Parc rydw i wedi arfer mynd i adrannau addysg, i’r adenydd, i’r orsaf radio ac i’r mannau lle mae bywyd dyddiol y carchar yn digwydd.
Roedd hyn yn wahanol.
Yn lle mynd ymhellach i mewn i’r carchar, cefais fy arwain yn syth i’r ardal ymweld.
Roedd y gofod yn herio fy nisgwyliadau ar unwaith.
Byrddau crwn gyda blociau lliw wedi’u rhifo.
Siop fach yn llawn stoc.
Ardal chwarae fawr i blant.
Nid dyma’r fersiwn o ymweliad carchar rydyn ni wedi’i weld mewn ffilmiau a rhaglenni teledu.
Mewn gwirionedd, roedd rhannau o’r gofod bron yn eich perswadio i anghofio eich bod mewn carchar o gwbl.
Nid lle cosbi oedd hwn.
Roedd hwn yn lle cysylltu.
Fe drefnais fy ngorsaf greadigol.
Pinnau.
Cardiau post.
Deunyddiau collage.
Glud.
Dim byd cymhleth.
Dim ond digon i ennyn chwilfrydedd.
Roedd gen i gynllun bras.
Ond mae blynyddoedd o waith celfyddydol cymunedol wedi fy nysgu mai’r sesiynau gorau yw’r rhai sy’n cael lle i ddatblygu’n naturiol.
Y Gymraeg fel Gwahoddiad
Yn raddol dechreuodd teuluoedd ymgasglu o amgylch y bwrdd.
“Beth ydyn ni fod i’w wneud?” gofynnodd rhywun.
“Dwi byth yn hollol siŵr,” atebais. “Ond mae fy nghasgliad o bens wastad yn gryf.”
Roedd hynny’n ddigon.
Dechreuodd pobl godi pens.
Gwneud cardiau.
Cyfnewid cardiau post.
Ac fel sy’n digwydd bob amser pan fydd dwylo’n brysur, dechreuodd sgyrsiau lifo.
Daeth straeon i’r wyneb.
Jôcs.
Atgofion.
Personoliaethau.
Doedd y creadigrwydd ddim yn digwydd ar y bwrdd.
Roedd yn digwydd rhwng pobl.
Un ymadrodd ddaeth i’r amlwg dro ar ôl tro:
“Alla i ddim siarad Cymraeg.”
Yn aml gan y tadau.
Byddwn yn gwenu ac yn gofyn:
“Do you know the Welsh word for blue.”
Yn y pen draw byddai rhywun yn cofio.
“Glas.”
Yna byddai’r plant yn cymryd yr awenau.
“Mae’r môr yn las.”
“Dŵr.”
“Yr awyr.”
Yn sydyn doedd neb yn dysgu Cymraeg.
Roedden ni’n ei gasglu.
Yn ei gloddio allan.
Yn darganfod geiriau roedd pobl eisoes yn eu cario ynddyn nhw eu hunain.
Y peth mwyaf trawiadol oedd y balchder ar wynebau’r plant.
Ac weithiau’r emosiwn ar wynebau’r rhieni.
Roedd tadau yn eistedd yn dawel yn gwylio eu plant yn symud rhwng ieithoedd, yn sylweddoli efallai am y tro cyntaf faint o Gymraeg oedden nhw’n ei gwybod.
Cymru mewn Ystafell
Un o uchafbwyntiau’r diwrnod oedd merch fach yn dathlu ei phen-blwydd.
Roedd ei thad wedi adeiladu cacen ben-blwydd ysblennydd allan o sawl cacen a llawer iawn o hufen chwip.
Pan ddechreuodd y canu, ymunodd yr ystafell gyfan.
Ac wrth i Happy Birthday ddod i ben, ychwanegais yn reddfol:
“Pen-blwydd hapus i ti…”
Ac yn syth ymunodd pawb.
Plant.
Rhieni.
Staff.
Gwirfoddolwyr.
Siaradwyr Cymraeg.
Pobl nad oeddent yn siarad Cymraeg.
Pawb.
Yn ddiweddarach dywedodd y ferch wrthyf ei bod yn gwybod cân am y môr.
Gan esgus nad oeddwn yn gwybod pa gân oedd hi’n ei golygu, gofynnais iddi ganu ychydig.
Gwnaeth.
Dim ond ychydig linellau.
Wrth i mi ysgrifennu cerdd wedi’i hysbrydoli gan y diwrnod, gofynnais a fyddai’n fy helpu i’w pherfformio.
Pan ddaeth yr amser i ddarllen y gerdd yn ôl i’r ystafell, digwyddodd rhywbeth anhygoel.
Wrth gyrraedd y rhan oedd yn cynnwys ei chân hi, sylweddolon ni ein bod yn gwybod mwy o’r geiriau nag oedden ni’n meddwl.
Yna sylweddolodd eraill eu bod nhw hefyd yn eu gwybod.
Un llais.
Yna un arall.
Ac yna’r ystafell gyfan.
Roedd dau ddyn nad oeddent yn gwybod y geiriau yn beatboxio ochr yn ochr â ni.
Am ychydig funudau, diflannodd y carchar.
Roedd dim ond cerddoriaeth.
Chwerthin.
Iaith.
A chysylltiad.
Doedd y Gymraeg ddim yn cael ei dysgu.
Roedd hi’n cael ei chofio.
Fel DNA segur yn deffro.
Cymru Fach
Wrth edrych yn ôl, sylweddolais nad y carchar sy’n fy nghyfareddu fwyaf am y gwaith hwn.
Y bobl ydyw.
Dro ar ôl tro rydw i’n gweithio mewn grwpiau bach sy’n cynnwys bydoedd cyfan.
Mae adain carchar yn troi’n fap o Gymru.
Mae ymweliad teuluol yn troi’n gasgliad o ddiwylliannau, ieithoedd, hanesion a hunaniaethau.
Mae un gair Cymraeg yn agor drws i berthyn, cof a chartref.
Microcosmau yw’r mannau hyn.
Digon bach i ffitio mewn un ystafell.
Digon mawr i gynnwys straeon di-ri.
Am ychydig oriau y diwrnod hwnnw, daeth Carchar Caerdydd yn rhywbeth rhyfeddol.
Cymru fach ynddo’i hun.
Flêr.
Amlieithog.
Cymhleth.
Cynnes.
Doniol.
Amrywiol.
A dynol iawn.
Y Daith Adref
Wrth i’r diwrnod ddod i ben, treuliais amser yn siarad Cymraeg gyda’r Cymrodyr Iaith Gymraeg, yn dathlu’r iaith a’r goleuni y mae’n ei gario.
Roedd posteri hawliau’r Gymraeg ar y waliau.
Atgofion bach fod iaith yn bwysig yma.
Bod diwylliant yn bwysig yma.
Bod pobl yn bwysig yma.
Pecynnais y pens.
Y cardiau post.
Y glud.
A gweddillion diwrnod a oedd wedi troi’n rhywbeth llawer mwy na gweithdy celf.
Yn ôl wrth y locer, codais fy ffôn.
Gwiriad sydyn.
Dim galwadau coll.
Dim argyfyngau.
Roedd y byd y tu allan wedi parhau hebof fi.
Cerddais yn ôl at y car.
Ac yn rhywle ar hyd y daith adref, dechreuais grio.
Ddim oherwydd tristwch.
Ddim oherwydd hapusrwydd yn unig chwaith.
Rhywbeth yn y canol.
Y math o ddagrau sy’n dod pan fyddwch wedi bod yn dyst i rywbeth annisgwyl brydferth.
Ystafell yn llawn teuluoedd.
Iaith yn estyn ei breichiau.
Ac am ychydig oriau yng Ngharchar Caerdydd, atgof fod cysylltiad yn gallu ffynnu yn y mannau mwyaf annhebygol.
Cardiff Prison
Hyacinth