Cartref digidol diwylliant Cymru.

Pennod 13 – Ennill Olwen

Rydym ni’n gorffen trafod y chwedl ‘Culhwch ac Olwen’ yn y bennod hon, gan ddechrau gyda’r chwech arwr y mae Arthur yn eu dewis i helpu Culhwch gael hyd i ferch Ysbaddaden Pencawr. (Ac felly, ynghyd â’r darpar briodfab ei hun, dyma fersiwn Cymraeg canoloesol o’r ‘Saith Samauri’ neu’r ‘Magnificent Seven’!)
Mae Olwen yn ymddangos o’r diwedd – a chawn ddisgrifiad trawiadol a chofiadwy ohoni – ac wedyn mae’n rhaid i’r saith wynebu’r Pencawr ei hun. Ac mae’n rhaid iddynt gyflawni llwyth o wahanol dasgiau – pob un yn naturiaeth ynddi’i hun – cyn y câi Culhwch briodi Olwen, ac byddai’n rhaid troi at Arthur a’i arwyr am gymorth eto er mwyn eu cyflawni. Ceir yma anturiaethau lu, felly, ond ceir hefyd hiwmor grotésg a myfyrdodau dwys am y berthynas rhwng pobl a byd natur.

About the Author: Zoë Skoulding

Mae Zoë Skoulding yn Athro Barddoniaeth ac Ysgrifennu Creadigol ym Mhrifysgol Bangor. Mae ei chasgliadau o farddoniaeth (oll gan Seren Books) yn cynnwys The Mirror Trade (2004); Remains of a Future City (2008), ar restr fer Llyfr y Flwyddyn; The Museum of Disappearing Sounds (2013), ar restr fer Gwobr Ted Hughes am Waith Newydd mewn Barddoniaeth; a Footnotes to Water (2019), a oedd yn Argymhelliad gan Gymdeithas Llyfrau Barddoniaeth ac a enillodd Wobr Barddoniaeth Llyfr y Flwyddyn 2020. Yn 2020 cyhoeddodd hefyd The Celestial Set-Up (Oystercatcher) ac A Revolutionary Calendar (Shearsman). Mae ei gwaith beirniadol yn cynnwys dau fonograff, Contemporary Women’s Poetry and Urban Space: Experimental Cities (Palgrave Macmillan, 2013), a Poetry & Listening: The Noise of Lyric (Gwasg Prifysgol Lerpwl, 2020). Derbyniodd Wobr Cholmondeley gan Gymdeithas yr Awduron yn 2018 am ei chorff o waith barddoniaeth ac mae’n Gymrawd Cymdeithas Ddysgedig Cymru.

As If To Sing – Paul Henry (Seren Books)

Mae pŵer cân i gynnal yr ysbryd dynol yn atseinio trwy As If To Sing. Mae ogof gaeth yn cropian yn ôl trwy ganeuon i’r môr a bydd milwyr Cymreig yn canu eu calonnau ar drothwy brwydr. Gan gymylu ddoe a heddiw, mae ‘cân ffagl’ o gerddoriaeth a golau yn dwysau yn ‘The Boys in […]

Alex Wharton is the next Children’s Laureate Wales

Alex Wharton yw’r Children’s Laureate Wales nesaf

“Crefftwr geiriau” a bardd sy’n“eirioli dros greadigrwydd plant” gyda “rhywbeth i’w ddweud – a pharodrwydd i wrando” yw’r nesaf i ymgymryd â’r rôl arbennig hon.

Nia Morais yw’r Bardd Plant Cymru nesaf!

Bardd sy’n annog plant i “fentro a chwarae gyda’r iaith Gymraeg” ac sydd ag angerdd heintus at “hunaniaeth ac annog eraill i barchu eu hunan-ddelwedd” yw’r nesaf i ymgymryd â’r rôl arbennig hon.

About the Author: Sophie Anderson

Ganed Sophie Anderson yn Abertawe ac mae wastad wedi cael ei hysbrydoli gan straeon ei chyndeidiau Cymreig a Slafaidd. Ar draws ei nofelau poblogaidd The House with Chicken Legs, The Girl Who Speaks Bear, The Castle of Tangled Magic, a The Thief Who Sang Storms, mae Sophie wedi ennill llawer o wobrau, gan gynnwys Gwobr Llyfr y Flwyddyn Siop Lyfrau’r Independent a Gwobr Llyfr y Flwyddyn, ac wedi cyrraedd rhestr fer Medal Carnegie ddwywaith.

About the Author: P.G Bell

Ganed PG Bell yn ne Cymru, lle cafodd ei fagu ar ddiet o fytholeg Groegaidd, straeon ysbryd a Doctor Who. Mae wedi cael pob math o swyddi dros y blynyddoedd, o achubwr bywyd i weithredwr rollercoaster, ond y cyfan yr oedd wir eisiau ei wneud yw ysgrifennu straeon fel bywoliaeth. Ac yn awr mae wedi cyrraedd ei nod! Enwebwyd ei nofel boblogaidd i blant, The Train to Impossible Places, ar gyfer Gwobr Llyfr Plant Waterstones a Gwobr Branford Boaze, a chafodd ei dewis ar gyfer Sialens Ddarllen yr Haf 2019. Mae’n byw yng Nghaerdydd gyda’i wraig Anna a dau o blant.

About the Author: Darren Chetty

Ganed Darren Chetty yn Abertawe ac mae’n byw yn Llundain ar hyn o bryd. Mae’n ddarlithydd yng Ngholeg Prifysgol Llundain. Bu’n dysgu mewn ysgolion cynradd am 20 mlynedd. Yn 2022, cyd-olygodd Welsh (Plural): Essays on the Future of Wales (Repeater) a rhifyn arbennig o Wasafiri dan y teitl ‘Reimaging Education’. Mae’n gyfrannwr i’r llyfr poblogaidd, The Good Immigrant (Unbound). Mae Darren yn gyd-awdur What Is Masculinity? Why Does It Matter? And Other Big Questions (Wayland) a How To Disagree: Negotiating Difference in a Divided World (Quarto) a chyd-olygydd Critical Philosophy of Race and Education (Routledge). Mae Darren yn ysgrifennu, gyda Karen Sands O’Connor, colofn reolaidd i Books for Keeps sy’n archwilio cymeriadau o leiafrifoedd hiliol mewn llenyddiaeth plant, o’r enw Beyond the Secret Garden.

About the Author: Nicola Davies

Mae Nicola Davies yn awdur dros 80 o lyfrau i blant a phobl ifanc, gan gynnwys barddoniaeth, llyfrau ffeithiol, llyfrau lluniau a nofelau. Mae ei gwaith wedi cael ei gyhoeddi mewn mwy na 10 iaith ac wedi ennill gwobrau yn y DU, UDA, Ewrop ac Asia. Yn ogystal â llawer o lyfrau am fyd natur, mae Nicola wedi ysgrifennu am anabledd, galar, mudo dynol a hawliau plant. Mae ei llyfrau lluniau The King of the Sky (gyda Laura Carlin) a The Day War Came (gyda Rebecca Cobb) wedi’u cymeradwyo gan Amnest UK; ysgogodd yr olaf ymgyrch ar-lein, ‘3000 o gadeiriau’, i gefnogi plant sy’n ffoaduriaid ar eu pen eu hunain. Mae ei nofel oelodion ifanc diweddar The Song that Sings Us wedi’i henwebu ar gyfer Gwobr Yoto Carnegie ac mae ei chasgliad barddoniaeth Choose Love (gyda Petr Horáček) yn helpu i godi arian i’r elusen ffoaduriaid o’r un enw ac wedi cyrraedd rhestr fer Gwobr Farddoniaeth CliPPA 2023.

About the Author: Claire Fayers

Mae Claire Fayers yn awdur arobryn i blant ac yn hyrwyddwr straeon Cymreig. Cyrhaeddodd ei chyfrol ei hun o straeon tylwyth teg, mythau a chwedlau Cymru restr fer Gwobr Tir na n-Og a’i henwebu am fedal Carnegie. Bydd ei llyfr nesaf, Tapper Watson and the Quest for the Nemo Machine, yn cael ei lansio gan Firefly Press ddiwedd 2023.

About the Author: Hanan Issa

Bardd, gwneuthurwr ffilmiau ac artist Cymreig-Iracaidd yw Hanan Issa. Ymhlith ei chyhoeddiadau mae ei chasgliad barddoniaeth My Body Can House Two Hearts a Welsh Plural: Essays on the Future of Wales. Perfformiwyd ei monolog buddugol With Her Back Straight yn Theatr y Bush fel rhan o’r Hijabi Monologues. Hi yw Bardd Cenedlaethol presennol Cymru a Chymrawd Rhyngwladol y Gelli 2022-23.

About the Author: Rhian Tracey

Ganed Rhian Tracey yn Abertawe a chafodd ei magu ar y gororau. Cafodd ei chytundeb cyhoeddi cyntaf yn 26 oed. Mae Rhian yn dysgu sawl diwrnod yr wythnos mewn adran AAA, gan weithio gyda myfyrwyr sydd â dyslecsia, dyspracsia, awtistiaeth, ADD ac anghenion dysgu ychwanegol eraill. Mae hi hefyd yn gwirfoddoli gyda Medical Detection Dogs, gan helpu i hyfforddi cŵn bach a fydd yn mynd ymlaen i fod yn gŵn cymorth. Cyhoeddwyd llyfr cyntaf Rhian i blant hŷnI, Spy: a Bletchley Park mystery, ym mis Mawrth 2023.

About the Author: Alex Wharton

Mae Alex Wharton yn awdur a pherfformiwr barddoniaeth arobryn i oedolion a phlant. Cyrhaeddodd ei lyfr cyntaf o farddoniaeth i blant, Daydreams and Jellybeans, restr fer gwobr Llyfr y Flwyddyn 2022, The North Somerset Teacher’s Book Awards, The Laugh Out Loud Book Awards a chafodd ei enwi’n Lyfr wedi’i Argymhell Diwrnod Cenedlaethol Barddoniaeth. Yn 2021 comisiynwyd Alex gan Ŵyl y Gelli i greu cerdd gyda myfyrwyr cynradd i’w darllen i’w Huchelder Brenhinol, Cydweddog y Frenhines mewn seremoni a gynhaliwyd yn y Gelli Gandryll. Bydd ail a thrydydd casgliad Alex o farddoniaeth, Poems for Brilliant Brains a Red Sky at Night: A Poet’s Delight yn cael eu cyhoeddi gyda Firefly Press yn 2023 a 2024, yn y drefn honno.

About the Author: Eloise Williams

Eloise Williams oedd y Children’s Laureate Wales cyntaf 2019–2021. Mae hi wedi cyhoeddi pedwar llyfr i bobl ifanc: Elen’s Island, Gaslight, Seaglass a Wilde. Yn 2019, cyrhaeddodd Seaglass restr fer gwobrau fawreddog Tir na n-Og.

About the Author: Matt Brown

Mae Matt Brown yn ddarlledwr sydd wedi cyflwyno rhai o raglenni teledu mwyaf poblogaidd y DU, yn ogystal â sioeau radio ar Capital, Heart a Magic. Mae hefyd yn awdur arobryn dwy gyfres o lyfrau plant: Compton Valance a Dreary Inkling School.

Ystum plentynnaidd Plaid Cymru

Beth bynnag oedd ei wendidau, penderfyniad ynfyd oedd cael gwared ar Adam Price fel arweinydd meddai cyfarwyddwr Canolfan Llywodraethiant Cymru.

Pennod 12 – Arthur y Barbwr

Gan fod ‘Culhwch ac Olwen’ yn chwedl mor fawr a mor bwysig, rydym wedi neilltuo dwy bennod gyfan i’w thrafod hi. Eglurwn yn y bennod hon pam fod y stori ganoloesol hon mor ddiddorol a pham bod y testun llenyddol hwn mor bwysig. Dyma gyfle i weld yr Athur Cymreig a Chymraeg cynhenid ar ei orau, yng nghanol camp a rhemp llys sy’n llawn cymeriadau rhyfeddol. Ond mae hefyd yn stori am ymgais Culhwch i gael hyd i Olwen a’i phriodi, ac mae stori werin draddodiadol am arwr yn priodi merch y cawr yn fframwaith ar gyfer llwyth o anturiaethau.
Nodweddir y chwedl hon gan gyflawnder o gymeriadau Arthuraidd, gan gynnwys ambell un a fydd yn gyfarwydd i ddilynwyr ‘Yr Hen Iaith’ (fel y porthor Glewlwyd Gafaelfawr, er enghraifft, a fedyddiwyd gan Richard Wyn Jones yn ‘Gyfaill y Pod’). Ac, ie, pam bod Culhwch yn mynd at Arthur er mwyn cael torri’i wallt?!

Original Sins – Matt Rowland Hill (Chatto & Windus)

Magwyd Matt Rowland Hill yn fab i weinidog mewn eglwys Gristnogol efengylaidd yn ne Cymru ac yna de-ddwyrain Lloegr. Roedd yn blentyndod llawn gwrthdaro teuluol chwerw ac ofn damnedigaeth. Ar ôl colli ffydd ddinistriol yn ei arddegau hwyr, dechreuodd Matt chwilio am iachawdwriaeth mewn mannau eraill, gan droi at lyfrau cyn datblygu perthynas gynyddol ag […]

About the Author: Matt Rowland Hill

Ganed Matt Rowland Hill ym 1984 ym Mhontypridd, a chafodd ei fagu yng Nghymru a Lloegr. Mae bellach yn byw yn Llundain, ac Original Sins yw ei lyfr cyntaf.

Am yr Awdur: Luned Aaron

Mae Luned Aaron yn awdur ac artist gweledol. Dros y blynyddoedd diwethaf, mae wedi creu nifer o lyfrau i blant, gan gynnwys Mae’r Cyfan i Ti, Mira a’r Dant a’i chyfres Byd Natur. Yn 2017, enillodd wobr Tir na n-Og am ei chyfrol gyntaf, ABC Byd Natur. Mae’n cyd-redeg gwasg Llyfrau Broga gyda’i gŵr, Huw Aaron.

Am yr Awdur: Huw Aaron

Mae Huw Aaron yn gartwnydd ac yn awdur nifer o lyfrau poblogaidd i blant (yn cynnwys A am Anghenfil, Seren a Sbarc, Ble Mae Boc? a Gwil Garw a’r Carchar Crisial). Fo sefydlodd y comic Mellten, ac mae’n byw yng Nghaerdydd gyda’i deulu.

Am yr Awdur: Sioned Medi Evans

Yn wreiddiol o Ben Llŷn mae Sioned Medi Evans bellach yn byw ac yn gweithio fel dylunydd llawrydd yng Nghaerdydd. Mae’n teimlo’n angerddol am ddarlunio, adrodd stori a phortreadu bywyd bob dydd yn ei gwaith, gan geisio ychwanegu ychydig o liw a phositifrwydd i’r byd

Am yr Awdur: Manon Steffan Ros

Mae Manon Steffan Ros yn awdur ac yn ddramodydd sydd wedi ennill nifer o wobrau am ei llyfrau i blant a phobl ifanc. Llyfr Glas Nebo oedd Llyfr y Flwyddyn 2019 ac enillodd bum Gwobr Tir na n-Og, am Trwy’r Tonnau, Prism, Pluen, Fi a Joe Allen a Pobol Drws Nesaf. Mae’n dod o Riwlas, Dyffryn Ogwen yn wreiddiol, ond mae bellach yn byw yn Nhywyn.

When the War Came Home: Lesley Parr (Bloomsbury Children’s Books)

Mae’r Rhyfel Byd Cyntaf wedi dod i ben, ond nid yw wedi diflannu.

Pan mae Natty yn gorfod symud i bentref newydd, mae hi’n cwrdd â dau filwr ifanc sy’n dal i frwydro yn erbyn effeithiau’r rhyfel. Ni all Huw anghofio’r pethau ofnadwy y mae wedi’u gweld, ond nid yw Johnny hyd yn oed yn cofio pwy ydyw.

Wrth i Natty geisio cadw cyfrinach a datrys dirgelwch, mae’n dod o hyd i’w ffordd ei hun o frwydro dros yr hyn y mae’n credu ynddo – ac yn dysgu na ddylid byth anghofio rhai pethau…

Mwy am Lesley Parr yma

About the Author: Lee Newbery

Mae Lee Newbery yn byw gyda’i ŵr, mab a dau gi mewn tref glan môr yng ngorllewin Cymru. Yn ystod y dydd, mae’n helpu pobl agored i niwed i chwilio am swyddi ac ennill sgiliau newydd, a gyda’r nos, mae’n eistedd i lawr wrth ei liniadur i ysgrifennu.

About the Author: Lesley Parr

Magwyd Lesley Parr yn ne Cymru ac mae bellach yn byw yn Lloegr gyda’i gŵr. Mae’n rhannu ei hamser rhwng ysgrifennu straeon, addysgu mewn ysgol gynradd a thiwtora oedolion. Mae ganddi MA mewn Ysgrifennu i Bobl Ifanc o Brifysgol Bath Spa.

And… a Memoir of my Mother – Isabel Adonis (Black Bee Books)

Ganed Isabel Adonis yn Llundain ym 1951, i’r Gymraes Catherine Alice Hughes a’r artist enwog o Guyana, Denis Williams, y mae ei gwaith wedi’i arddangos yn Oriel y Tate. Wedi’i magu yn Llundain, Swdan a Chymru, gyda thad pell a mam ynysig, mae Adonis yn archwilio natur hunaniaeth, diwylliant ac awydd fel y’i lluniwyd gan […]

About the Author: Isabel Adonis

Mae Isabel Adonis yn fam, yn awdur ac yn artist. Cafodd ei geni a’i magu yn Llundain nes ei bod yn chwech oed, pan ddechreuodd ei thad weithio yn Khartoum yn Swdan. Bu’n byw ac yn mynd i’r ysgol yno nes ei bod yn naw oed pan brynodd ei rhieni dŷ yng Nghymru. Am y naw mlynedd nesaf bu Isabel yn byw ac yn mynd i’r ysgol yng Nghymru ac yn teithio i Affrica yn ystod y gwyliau.

Mae ei gwaith wedi ei gyhoeddi yn y New Wales Review, Urban Welsh, Just So You Know a’r Journal of Caribbean Literature. Hi oedd enillydd y cylchgrawn Best Article 2002 yn y cylchgrawn Impact ac mae ganddi bedwar o blant sydd wedi tyfu i fyny.

About the Author: Jude Rogers

Dechreuodd y newyddiadurwr a’r awdur celfyddydol a aned yn Abertawe, Jude Rogers, ei gyrfa newyddiaduraeth yn y Llanelli Star yn ei harddegau. Mae wedi ysgrifennu am y celfyddydau a diwylliant ar gyfer The Guardian, Observer, Sunday Times, New Statesman a llawer o gylchgronau merched ers canol ei 20au, a gwneud llawer o raglenni dogfen clodwiw ar gyfer BBC Radio 4, gan gynnwys cyfres 2021 ‘A Life in Music’. Mae hi bellach yn byw ger y Fenni.

Am yr Awdur: Caryl Lewis

Mae Caryl Lewis yn ddramodydd a sgriptiwr Cymraeg sydd wedi ennill sawl gwobr. Mae ei nofel arloesol Martha, Jac a Sianco (2004) yn cael ei hystyried yn glasur modern o lenyddiaeth Gymraeg, ac mae’n eistedd ar y cwricwlwm Cymreig. Aeth yr addasiad ffilm – gyda sgript gan Caryl Lewis ei hun – ymlaen i ennill chwe gwobr BAFTA Cymraeg a Gwobr Ysbryd yr Ŵyl yng Ngŵyl Cyfryngau Celtaidd 2010. Mae ei gwaith sgriptio sgrin hefyd yn cynnwys y ffilmiau cyffro BBC/S4C Hinterland a Hidden. Mae’nddarlithydd gwadd mewn Ysgrifennu Creadigol ym Mhrifysgol Caerdydd, ac yn byw gyda’i theulu ar fferm ger Aberystwyth. Drift yw ei nofel gyntaf yn yr iaith Saesneg.

Am yr Awdur: Gareth Evans-Jones

Daw Gareth Evans-Jones o Draeth Bychan ger Marian-glas, Ynys Môn. Cyhoeddodd ei nofel gyntaf, Eira Llwyd, yn 2018, ac enillodd y Fedal Ddrama yn yr Eisteddfod Genedlaethol ddwywaith (yn 2019 a 2021). Mae’n ddarlithydd Athroniaeth a Chrefydd ym Mhrifysgol Bangor. Dyma’i gyfrol gyntaf o straeon meicro.

Am yr Awdur: Rhian Parry

Magwyd Rhian Parry yng Nghaer ac yna ym Mhenmon. Yn dilyn gyrfa mewn addysg a’r gwasanaeth sifil hŷn, cychwynnodd ar ymchwil dan gyfarwyddyd yr Athro Gwyn Thomas ym Mangor. Ar ôl ennill ei doethuriaeth, defnyddiodd ei hymchwil i rannu ei gwybodaeth â’r cyhoedd. Lluniodd a hwylusodd brosiectau a ariannwyd gan Gronfa Dreftadaeth y Loteri, yn gyntaf i Gymdeithas Hanes a Chofnodion Sir Feirionnydd ac yna i Gymdeithas Enwau Lleoedd Cymru. Bu’n gyfrifol am yr ymchwil i ddwy gyfres o Caeau Cymru ar S4C ac yn gyd-gyflwynydd. Dychwelodd i Fôn yn ddiweddar.

About the Author: Paul Henry

Ganed Paul Henry yn Aberystwyth a daeth at farddoniaeth trwy gyfansoddi caneuon. Ers derbyn Gwobr E. C. Gregory mae wedi cyhoeddi wyth casgliad gyda Seren, gan gynnwys Boy Running a The Brittle Sea: New & Selected Poems. Mae ei waith wedi ei gynnwys mewn sawl blodeugerdd, a’i gyfieithu’n eang. Mae Paul wedi perfformio ei gerddi a’i ganeuon mewn gwyliau yn Ewrop, Asia ac UDA. Ef yw golygydd gwadd Poetry Wales a chyflwynodd raglenni ar gyfer BBC Radio Wales, Radio 3 a Radio 4.

Am yr Awdur: Peredur Glyn

Daw Peredur Glyn o Ynys Môn. Datblygodd ei ddiddordeb mewn llenyddiaeth ganoloesol wrth astudio ym Mhrifysgol Caergrawnt, ac mae bellach yn ddarlithydd mewn Ieithyddiaeth ym Mhrifysgol Bangor. Dyma ei gyfrol ffuglen gyntaf.

Am yr Awdur: Sioned Erin Hughes

Mae Sioned Erin Hughes yn byw ym Moduan, ger Pwllheli. Graddiodd mewn Cymdeithaseg a Chymraeg ym Mhrifysgol Bangor, cyn dilyn cwrs Meistr mewn Ysgrifennu Creadigol. Daeth yn fuddugol am y Goron yn Eisteddfod yr Urdd 2018, ac yn ail am y Fedal Ddrama yn Eisteddfod yr Urdd 2022. Hi oedd golygydd a churadur y gyfrol Byw yn fy Nghroen, a enillodd Wobr Tir na n-Og yn 2020. Ysgrifennodd lyfr i blant, Y Goeden Hud, ar ddechrau’r clo mawr cyntaf yn 2020. Dyma ei llyfr cyntaf i oedolion – llyfr a enillodd iddi’r Fedal Ryddiaith yng Ngheredigion eleni.

Am yr Awdur: Llŷr Titus

Un o Fryn Mawr gerllaw Sarn ym Mhenrhyn Llŷn yw Llŷr Titus, sydd erbyn hyn yn byw yng Nghaernarfon. Enillodd Goron Eisteddfod Genedlaethol yr Urdd yn 2011, a’r Fedal Ddrama y flwyddyn olynol. Enillodd ei gyfrol gyntaf, nofel ffuglen wyddonol ar gyfer pobl ifainc, Gwalia, Wobr Tir na n-Og yn 2016. Mae Llŷr hefyd yn ddramodydd; llwyfannwyd ei ddrama Drych gan Frân Wen yn 2015 ac mae’n un o sylfaenwyr Cwmni drama’r Tebot. Sefydlodd ar y cyd yn ogystal gylchgrawn Y Stamp a’r wasg Cyhoeddiadau’r Stamp.